ოსვალდ შპენგლერი
"ევროპის დაისი"
(ფრაგმენტები წიგნიდან)

მეორე მსოფლიო ომის დამთავრებამდე ცოტა ხნით ადრე, 1918 წლის ზაფხულში, გერმანიის წიგნის მაღაზიებში გამოჩნდა ყველასათვის უცნობი ავტორის, ოსვალდ შპენგლერის წიგნი "Der Untergang des Abendlandes" ("ევროპის დაისი"), რომელიც ძალიან სწრაფად გაიყიდა. მალე იგი მეორედ და მესამედ გამოიცა, კიდევ ცოტა ხნის შემდეგ, გერმანიის გარდა, წიგნზე დანარჩენი ევროპაც ალაპარაკდა. ყველასათვის უცნობი მასწავლებელი ერთბაშად იქცა ცნობილ პიროვნებად. იშვიათია წიგნი და ავტორი ასეთი წინააღმდეგობრივი საინტერესო ბიოგრაფიით. დღეს ოსვალდ შპენგლერი (1880-1935) ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ევროპელ მოაზროვნედ ითვლება.




შესავალი

სამყარო-როგორც-ისტორია, დანახული, გაგებული, ჩამოყალიბებული თავისი საპირისპიროსაგან - სამყარო-როგორც-ბუნებისაგან, - აი, ახალი ასპექტი ადამიანის ყოფიერებისა ამ პლანეტაზე.
ვისთვის არსებობს ისტორია? კითხვა პარადოქსული ჩანს. ცხადია, იგი არსებობს ყველასათვის, რადგან ყოველი ადამიანი მთელი თავისი ყოფიერებით ისტორიის წევრია, მაგრამ განსხვავება იმაშია, როგორ წარმოიდგენს იგი თავის ცხოვრებას: როგორც ელემენტს გაცილებით უფრო ვრცელი ბიოგრაფიისა, რომელიც ასწლეულებსა და ათასწლეულებს მოითვლის, თუ როგორც რაღაც დასრულებულსა და დახშულს. ამ უკანასკნელი წარმოდგენის შემთხვევაში, ცხადია, არ არსებობს არავითარი მსოფლიო ისტორია, არავითარი სამყარო-როგორც ისტორია.
ძველი ადამიანი - ძირითადად, ბაბილონურ და ეგვიპტურ კულტურებში, მშვენივრად ერკვეოდა ზუსტ ქრონოლოგიაში, კალენდარში და ჰქონდა მარადიულობისა და წამიერების შეგრძნება, მაგრამ შინაგანად მან ვერაფერი შეითვისა ყოველივე აქედან... ამიტომ ანტიკური ისტორია სპარსეთის ომებამდე და გაცილებით გვიანდელი პერიოდების ტრადიციული კონსტრუქციაც კი, არსებითად, მითოსური აზროვნების პროდუქტია.
ინდურ კულტურას, რომლის ნირვანის იდეა აბსოლუტურად აისტორიული სულის ყველაზე მკაფიო გამოვლინებაა, არასდროს გააჩნდა -ის უმცირესი წარმოდგენაც კი "როდის?" შესახებ.
ინდუსი ივიწყებდა ყველაფერს, ეგვიპტელს არაფრის დავიწყება არ შეეძლო. პორტრეტის ინდური ხელოვნება არასდროს არსებულა; ეგვიპტური პლასტიკა კი თითქმის არ იცნობდა სხვა თემას.
ეგვიპტური სული, რომელიც უსასრულობისაკენ მიისწრაფოდა, თავის წარსულსა და მომავალს წარმოიდგენდა როგორც მთლიან სამყაროს, თანამედროვეობა კი მიაჩნდა ვიწრო საზღვრად ორ უსასრულო სივრცეს შორის. ეგვიპტური კულტურა მომავალზე ზრუნვის განსახიერებაა, რაც გამოიხატება საშენ და მოსაპირკეთებელ მასალად გრანიტისა და ბაზალტის არჩევაში [1], მართვის დაწვრილებით გააზრებულ სისტემაში, სარწყავ მოწყობილობათა ქსელში, აგრეთვე ყოველივე ამასთან დაკავშირებულ ზრუნვაში წარსულზე. ეგვიპტური მუმია უმაღლესი წესრიგის სიმბოლოა. უკვდავყოფდნენ გარდაცვლილის სხეულს და, ამავე დროს, მისი "კა"-ს უკვდავებას პორტრეტული ქანდაკებებით გამოხატავდნენ.
არსებობს ღრმა კავშირი ისტორიულ წარსულთან დამოკიდებულებასა და სიკვდილის გაგებას შორის, რომელიც დაკრძალვის წესში გამოიხატება. ეგვიპტელი უარყოფდა ამაოებას, ანტიკური ადამიანი კი ადასტურებდა მას თავისი კულტურის ფორმათა ენით. ეგვიპტელები აკონსერვებდნენ თავიანთი ისტორიის მუმიასაც კი: ქრონოლოგიურ მონაცემებსა და რიცხვებს. ამ დროს კი ბერძენთა სოლონამდელი ისტორიიდან არ შემოგვრჩა არც ერთი თარიღი, ნამდვილი სახელი, კონკრეტული მოვლენა.
ჰომეროსის პერიოდში (აგრეთვე ველურ პერიოდში) ხდება უეცარი, მხოლოდ სულიერი მომენტით მოტივირებული გადასვლა დაკრძალვიდან კრემაციაზე, რასაც, "ილიადას" მოწმობით, სიმბოლური აქტის სრული პათოსით ასრულებდნენ: ეს იყო საზეიმო განადგურება, ყოველგვარი ისტორიული მარადიულობის უარყოფა.
იმპერატორთა ეპოქამდე ანტიკური ხელოვნება იცნობს ერთადერთ, მისთვის მეტ-ნაკლებად ბუნებრივ სიუჟეტს: მითს. ელინისტური პლასტიკის იდეალური გამოსახულებანიც კი მითიურია, ისევე როგორც პლუტარქეს ნიმუშის ტიპური ბიოგრაფიები.
დასავლეთის ხალხებს შორის სწორედ გერმანელებს ხვდათ წილად, გამოეგონებინათ მექანიკური საათი - სწრაფმავალი დროის ავბედითი სიმბოლო. მათი დღედაღამ მჟღერი ხმა ევროპის უთვალავი კოშკიდან, შესაძლოა, ყველაზე გაუგონარი გამოხატულებაა იმისა, რის უნარიც აქვს ისტორიულ მსოფლშეგრძნებას [2]. პერიკლემდე დღის განმავლობაში დროს ჩრდილის სიგრძის მიხედვით საზღვრავდნენ. წყლისა და მზის საათი გამოგონებული იყო უძველეს დროში ბაბილონსა და ეგვიპტეში, მაგრამ მხოლოდ პლატონის დროს დაიწყეს ათენში კლეფსიდრას ფორმის გამოყენება საათის დანიშნულებით, კიდევ უფრო მოგვიანებით კი გადაიღეს მზის საათი, როგორც ყოფის უმნიშვნელოვანესი ინსტრუმენტი, რომელმაც სრულებითაც ვერ შეცვალა ანტიკური მსოფლშეგრძნება.
აქვე აღსანიშნავია ღრმა განსხვავება ანტიკურ და დასავლურ მათემატიკას შორის. ანტიკურ ხანაში საგნები განიხილებოდა ისე, როგორც ისინი არსებობენ - სიდიდეთა სახით, მხოლოდ აწმყოში, დროის მიღმა. ამას მოჰყვა ევკლიდეს გეომეტრია, მათემატიკური სტატისტიკა, მოძღვრება კონუსური კვეთის შესახებ, ჩვენ [ევროპელები] განვიხილავთ საგნებს მათი ჩამოყალიბებისა და ურთიერთქმედების პროცესში, როგორც ფუნქციებს. ამას მოჰყვა დინამიკა, ანალიზური გეომეტრია და დიფერენციული გამოთვლები. ასევე, ბერძნული ფიზიკა სტატიკურია, არ იცნობს საათს და არ განიცდის მის ნაკლებობას, ჩვენ კი წამის მეათასედებს ვითვლით და ვერ ვარსებობთ ქრონომეტრაჟის გარეშე.
ჩვენ, დასავლეთის ადამიანები, ჩვენი ისტორიული დროის შეგრძნებით გამონაკლისი ვართ და არა წესი. "მსოფლიო ისტორია" - ეს ჩვენი, და არა "კაცობრიობის" სურათია.
რა არის მსოფლიო ისტორია? - მოწესრიგებული წარმოდგენა, რაღაც შინაგანი პოსტულატი, ფორმის შეგრძნების გამოხატულება. მაგრამ ეს მხოლოდ ფორმის შეგრძნებაა და არა თვით ფორმა. ჩვენი წარმოდგენა მსოფლიო ისტორიაზე ძალიან საჭიროებს იმ სკეპსისს, რომელმაც, გალილეის დროიდან მოყოლებული, ბუნებაზე არსებული წარმოდგენა დაარღვია.
ძველი მსოფლიო - შუა საუკუნეები - ახალი დრო: ესაა წარმოუდგენლად ღარიბი და უაზრო სქემა, რომელიც განუყოფლად ბატონობს ჩვენს ისტორიულ აზროვნებაში. ის ზღუდავს ისტორიის მოცულობას და ავიწროებს მის ასპარეზს. დასავლეთ ევროპის ლანდშაფტი აქ ქმნის პოლუსს (მათემატიკური ენით, სინგულარულ წერტილს სფეროს ზედაპირზე), თუმცა გაუგებარია, რის საფუძველზე, გარდა იმისა, რომ ჩვენ, ამ ისტორიული სურათის შემქმნელნი, სწორედ აქ ვგრძნობთ თავს როგორც სახლში. ეს არის პოლუსი, რომლის ირგვლივ მორცხვად ბრუნავენ უმძლავრეს ისტორიათა ათასწლეულები და უზარმაზარი კულტურები. ეს არის ცენტრალური მზე, სწორედ პოლუსიდან შუქდება ისტორიის ყველა ფაქტი.
სინამდვილეში ეს დასავლეთევროპელი ადამიანის პატივმოყვარეობაა, მისი წყალობით დამკვიდრდა ეს საოცარი ოპტიკური ცდომილება, რომლის ძალით შორეულ ათასწლეულთა ისტორია, მაგალითად, ჩინეთის ან ეგვიპტის, იკუმშება ეპიზოდურ შემთხვევებამდე, იმ დროს კი ჩვენთან მცირე დროით დაშორებული ათწლეულები, დაწყებული ლუთერით და, განსაკუთრებით, ნაპოლეონით, გამჭვირვალე-გაზვიადებულ სახეს იღებს. ჩვენ ვიცით, რომ მხოლოდ გვეჩვენება, თითქოს ღრუბელი მით უფრო ნელა მოძრაობს, რაც უფრო მაღლაა, ან კიდევ მატარებელი ძლივს მიცოცავს შორეულ ლანდშაფტზე, მაგრამ გვჯერა, რომ ადრეული ინდური, ბაბილონური, ეგვიპტური ისტორიის ტემპი მართლაც უფრო ნელია, ვიდრე ახლო წარსულისა.
ასეთივე წარმატებით, ჩინელ ისტორიკოსს შეუძლია მსოფლიო ისტორიის პროექტირება, რომელშიც, როგორც რაღაც უმნიშვნელო, იგნორირებული იქნებოდა ჯვაროსნული ლაშქრობები და რენესანსი, ცეზარი და ფრიდრიხ დიდი. რატომ არის XVIII საუკუნე უფრო მნიშვნელოვანი, ვიდრე რომელიმე წინა სამოცი საუკუნიდან? განა სასაცილო არ არის, დავუპირისპიროთ რაღაც "ახალი დრო", რამდენიმე ასწლეულის ხანგრძლიობის და თანაც ლოკალიზებული თითქმის მხოლოდ დასავლეთ ევროპაში, რაღაც "ძველ სამყაროს", რომელიც მოიცავს იმდენივე ათასწლეულს და, როგორც დამატებას, წინაბერძნული კულტურების მთელ წყებას? განა არ ხდებოდა უგულებელყოფა ეგვიპტის და ბაბილონის ისტორიისა, რომელთაგან თითოეული, ცალკე აღებული, აწონასწორებს ე.წ. მსოფლიო ისტორიას კარლოს დიდიდან მსოფლიო ომამდე? განა არ ათავსებდნენ შენიშვნებში ინდური და ჩინური კულტურების მძლავრ კომპლექსებს და მთლიანად არ უგულებელყოფდნენ დიდ ამერიკულ კულტურებს, რადგან ისინი, თითქოს, მოკლებულია კავშირს "მსოფლიო ისტორიასთან?
ამ სქემას, სადაც კულტურის განვითარება ბრუნავს ევროპის, როგორც სამყაროს წარმოსახვითი ცენტრის ირგვლივ, მე ვუწოდებ ისტორიის პტოლემაიოსისეულ სისტემას, ხოლო კოპერნიკისებურ აღმოჩენად ისტორიაში ვთვლი იმას, რომ ამ წიგნში ძველი სქემის ადგილს იკავებს სისტემა, რომელშიც დასავლეთს, ინდოეთის, ბაბილონის, ჩინეთის, ეგვიპტის, არაბული და მექსიკური კულტურების გვერდით, სათანადო - სრულიად არაპრივილეგირებული - ადგილი უჭირავს.
სქემა "ძველი მსოფლიო - შუა საუკუნეები - ახალი დრო" პირველად ჩნდება სპარსულ და იუდაისტურ რელიგიებში კიროსის დროიდან, აპოკალიფსურ რედაქციას იძენს დანიელის წიგნებში მსოფლიოს ოთხი ეპოქის შესახებ, მსოფლიო ისტორიის ფორმით კი ყალიბდება აღმოსავლეთის რელიგიებში ქრისტიანობის დამკვიდრების შემდეგ, პირველ რიგში - გნოსტიკურ სისტემებში.
თვით სიტყვათშეთანხმება "მსოფლიო ისტორია" აღნიშნავდა რაღაც ვარდისფერ, უაღრესად დრამატულ აქტს, რომლის სცენად გვევლინებოდა ლანდშაფტი ელადიდან სპარსეთამდე.
ყველა ორგანიზმის შესახებ ცნობილია, რომ მისი სიცოცხლის ტემპი, ფორმა და ხანგრძლიობა განსაზღვრულია იმ გვარის თავისებურებებით, რომელსაც იგი ეკუთვნის. არავინ იფიქრებს, რომ მუხლუხო, რომელიც ყოველდღიურად იზრდება, კიდევ რამდენიმე წელი განაგრძობს ზრდას; ან კიდევ, რომ ათასწლოვანი მუხა ახლა აპირებს ზრდის დაწყებას. აქ ყველა გრძნობს ზღვარს და ეს გრძნობა იდენტურია შინაგანი ფორმის შეგრძნებისა. მაგრამ ისტორიასთან დაკავშირებით სუფევს ყოველგვარი ისტორიული და, მაშასადამე, ორგანული გამოცდილებით დაუდასტურებელი ოპტიმიზმი მომავალთან დაკავშირებით. აქ განუსაზღვრელ შესაძლებლობებს ჭვრეტენ.
მაგრამ "კაცობრიობას" არ გააჩნია არავითარი მიზანი, იდეა, გეგმა, როგორც არა აქვს მიზანი პეპელას ან ორქიდეას. "კაცობრიობა" - ესაა ბიოლოგიური ცნება ან ცარიელი სიტყვა. "კაცობრიობა" - ეს არის აბსტრაქცია. ძველთაგან არსებობდნენ და არსებობენ მხოლოდ ადამიანები. სწორხაზობრივი (ლინეარული) მსოფლიო ისტორიის ნაცვლად, რომელიც შეიძლება ვაღიაროთ მხოლოდ მაშინ, თუ თვალს დავხუჭავთ ფაქტების მთელ გროვაზე, მე ვხედავ ნამდვილ სპექტაკლს მრავალრიცხოვანი მძლავრი კულტურებისა, რომლებიც ყვავიან, დედა-ლანდშაფტიდან აღმოცენებულნი; თითოეული მათგანი დაკავშირებულია ამ ლანდშაფტთან მთელი თავისი არსებობით. თითოეული მათგანი თავის მასალაზე - კაცობრიობაზე - ჭედავს საკუთარ ფორმას, აქვს საკუთარი იდეა, მისწრაფებები, საკუთარი სიცოცხლე და საკუთარი აღსასრული. არსებობს აყვავებისა და სიბერის სტადიაში მყოფი კულტურები, ხალხები, ენები, ჭეშმარიტებანი, ღმერთები, ლანდშაფტები, ისევე როგორც არსებობენ ახალგაზრდა და ბებერი მუხები, ყვავილები, ტოტები და ფოთლები, მაგრამ არ არსებობს არავითარი მოხუცებული "კაცობრიობა". ყოველ კულტურას აქვს გამოხატვის საკუთარი საშუალებები, რომლებიც წარმოიქმნება, მწიფდება, ჭკნება, მაგრამ არასდროს მეორდება. ეს კულტურები - უმაღლესი რანგის ცოცხალი არსებანი - არსებობენ როგორც ყვავილები მინდორში, მიზნის გარეშე. ისინი, როგორც მცენარეები და ცხოველები, ეკუთვნიან გოეთეს ცოცხალ ბუნებას და არა ნიუტონის მკვდარ ბუნებას. მსოფლიო ისტორიაში მე ვხედავ სურათს მუდმივი წარმოქმნისა და გარდასახვისა, ჩამოყალიბებისა და ორგანული ფორმების გავლისა. ამქრის ისტორიკოსი კი ამას ხედავს რგოლოვანი ჭიის სახით, რომელიც დაუსრულებლად ბადებს ეპოქას ეპოქის მიყოლებით.
"შუა საუკუნეები" - ეს არის იმ ტერიტორიის ისტორია, რომელზეც ბატონობდა ლათინური ენა, როგორც საეკლესიო და მეცნიერების ენა. აღმოსავლური ქრისტიანობის მძლავრი კერები, რომლებმაც ბონიფაციუსამდე დიდი ხნით ადრე შეაღწია თურქესტანის გავლით ჩინეთში და აგრეთვე აბისინიაში, არ გამოდგება ამ "მსოფლიო ისტორიისათვის".
რა დამოკიდებულებაშია, ვთქვათ, ნიცშეს დიონისურის ცნება კონფუცის ეპოქის მაღალცივილიზებული ჩინელის ან რომელიღაც თანამედროვე ამერიკელის შინაგან ცხოვრებასთან? რას ნიშნავს ზეკაცის ტიპი ისლამის სამყაროსათვის? რა საერთო აქვს რომელიმე იაპონელს პარციფალთან და ზარატუსტრასთან? რომელიმე ინდუსს -სოფოკლესთან? ან განა უფრო ფართოა შოპენჰაუერის, კონტის, ფოიერბახის, ჰეგელის, სტრინდბერგის იდეათა სამყარო, რომელიც მსოფლიო მნიშვნელობაზე პრეტენზიის მიუხედავად, შემოსაზღვრულია დასავლეთის ფარგლებით?
მორფოლოგიურად განვსაზღვროთ დასავლეთევროპულ-ამერიკული სიტუაცია 1800-სა და 2000 წელს შუალედში. საჭიროა დადგინდეს ამ ეპოქის დროითი პარამეტრი საერთოევროპული კულტურის ფარგლებში, მისი როგორც ბიოგრაფიული მონაკვეთის აზრი, მისი პოლიტიკური, მხატვრული, სულიერი და სოციალური ფორმების ენის ორგანული და სიმბოლური მნიშვნელობა.
შედარებითი ანალიზი გამოავლენს ამ პერიოდის "თანადროულობას" ელინიზმთან, განსაკუთრებით - მისი ამჟამინდელი კულმინაციის (რომელიც აღინიშნა მსოფლიო ომით) "თანადროულობას" ელინისტური პერიოდის რომაულ ეპოქაში გარდამავალ ხანასთან. ბერძნები და რომაელები - აქ გადის ჩვენი ბედის წყალგამყოფი: მათ შორის, რაც უკვე მოხდა და რაც წინ გველის. "ძველ სამყაროში" შეიძლება და უნდა დავინახოთ კიდეც განვითარება, რომელიც ჩვენი, დასავლეთევროპული განვითარების სრული ეკვივალენტია. იგი ზედაპირული ელემენტებით განსხვავდება, მაგრამ შინაგანი განვითარებით, რომელსაც სისრულისაკენ მიჰყავს ორგანიზმი, იდენტურია დასავლეთევროპულისა. ნაბიჯ-ნაბიჯ, ტროას ომიდან და ჯვაროსნული ლაშქრობებიდან, ჰომეროსიდან და "სიმღერიდან ნიბელუნგებზე", დორიკისა და გოთიკის, დიონისური მოძრაობის და რენესანსის, პოლიკლეტისა და სებასტიან ბახის, ათენისა და პარიზის, არისტოტელესა და კანტის, ალექსანდრესა და ნაპოლეონის გავლით მსოფლიო ქალაქამდე და ორივე კულტურის იმპერიალიზმამდე, ჩვენ აღმოვაჩენთ საკუთარი სინამდვილის მუდმივ alter ego-ს.
რა არის ცივილიზაცია, გაგებული როგორც კულტურის ორგანულ-ლოგიკური შედეგი, მისი დასასრული?
ყოველ კულტურას აქვს თავისი საკუთარი ცივილიზაცია. ჩვენს შემთხვევაში ეს ორი სიტყვა, რომელიც აქამდე ეთიკური ხასიათის ბუნდოვან განსხვავებას აღნიშნავდა, პირველად გამოიყენება პერიოდული აზრით, როგორც გამოხატულება მკაცრი და აუცილებელი ორგანული თანმიმდევრობისა. ცივილიზაცია კულტურის გარდაუვალი ბედია.
ცივილიზაციები წარმოადგენენ ყველაზე უკიდურეს და ყველაზე ხელოვნურ მდგომარეობას, რომლის შექმნის უნარი ადამიანთა უფრო მაღალ ტიპს აქვს. ეს არის აღსასრული, რომელიც მოსდევს ჩამოყალიბებას, როგორც სიკვდილი სიცოცხლეს; გაქვავება - განვითარებას; გონებრივი მოხუცებულობა და გაქვავებული, ქვის მსოფლიო ქალაქი - სოფელსა და სულიერ ბავშვობას, რომელიც გამოიხატება დორიკითა და გოთიკით. ცივილიზაცია აღსასრულია, რომელიც შინაგანი აუცილებლობის გამო ყოველთვის რეალურია.
მხოლოდ ასე შეიძლება გავიგოთ რომაელები, როგორც ელინთა მემკვიდრეები. უსულგულონი, ფილოსოფიისაგან შორს მდგარნი, ხელოვნებას მოკლებულნი, რასობრივი, ხშირად მხეცობამდე მისული ინსტიქტებით, ისინი დგანან ელინურ კულტურასა და სიცარიელეს შორის. მათი ფანტაზია, მიმართული მხოლოდ პრაქტიკისაკენ, ხასიათის ის მხარეა, რომელიც საერთოდ არ გვხვდება ათენში. ბერძნული სული და რომაული ინტელექტი - აი, რა არის ეს. ასე განსხვავდებიან კულტურა და ცივილიზაცია.
კულტურიდან ცივილიზაციაზე გადასვლა ანტიკურ სამყაროში ხდება IV საუკუნეში, დასავლეთში - XIX საუკუნეში. მსოფლიო ქალაქი და პროვინცია - ყოველი ცივილიზაციის ამ ორი ძირითადი ცნებით განისაზღვრება განვითარების თანამედროვე ეტაპი. მსოფლიოს ნაცვლად - ქალაქი, რაღაც წერტილი, რომელშიც თავს იყრის შორეული ქვეყნების მთელი ცხოვრება, ამ დროს კი დანარჩენი ნაწილი ჭკნება. მიწასთან შეზრდილი ხალხის ცხოვრების ფორმათა მრავალფეროვნების ნაცვლად - ახალი მომთაბარე, პარაზიტი, დიდი ქალაქის მკვიდრი, ტრადიციათაგან მოწყვეტილი, ფაქტების ადამიანი, ირელიგიური, ინტელიგენტი, უნაყოფო, გლეხობისადმი (და მისი უმაღლესი ფორმის - სამამულო თავადაზნაურობისადმი) ღრმა ანტიპათიით გამსჭვალული. ეს არის გამაოგნებელი ნაბიჯი არაორგანულისაკენ, აღსასრულისაკენ. რას ნიშნავს ეს? საფრანგეთმა და ინგლისმა უკვე გადადგეს ეს ნაბიჯი, გერმანია აპირებს მის გადადგმას. სირაკუზსა და ალექსანდრიას მიჰყვა რომი. მადრიდს, პარიზსა და ლონდონს მოსდევენ ბერლინი და ნიუ-იორკი. პროვინციად ქცევა - ასეთია იმ ქვეყნების ბედი, რომლებიც ამ ქალაქებიდან რომელიმეს გამოსხივების რადიუსს მიღმა მდებარეობენ, როგორც ოდესღაც კრეტა და მაკედონია, დღეს კი - სკანდინავიური ჩრდილოეთი [3].
დღეს, როგორც ელინიზმის ეპოქაში, რომლის მიჯნაზე ჩნდება ხელოვნური და, მაშასადამე, უფრო დიდი ქალაქი ალექსანდრია, კულტურული ქალაქები - ფლორენცია, ნიურნბერგი, სალამანკა, ბრიუგე, პრაღა - პროვინციულ ქალაქებად იქცნენ, რომლებიც უიმედო შინაგან წინააღმდეგობას უწევენ მსოფლიო ქალაქს. მსოფლიო ქალაქი ნიშნავს: კოსმოპოლიტიზმს "მამულის ნაცვლად" [4], ცივ ფაქტობრივ აზრს ტრადიციისა და უფროსების წინაშე მოწიწების ნაცვლად, მეცნიერულ ირელიგიურობას, "საზოგადოებას" სახელმწიფოს ნაცვლად, ბუნებრივ უფლებებს შეძენილის ნაცვლად. მსოფლიო ქალაქს ეკუთვნის არა ხალხი, არამედ მასა, რომელიც გულგრილია ყოველგვარი ტრადიციისადმი, რაც ნიშნავს კულტურის წინააღმდეგ ბრძოლას.
კულტურული ადამიანის ენერგია მიმართულია შიგნით, ცივილიზებულისა - გარეთ. სწორედ ამიტომ ვხედავ სესილ როდსის სახით ახალი ეპოქის პირველ ადამიანს. მისი სიტყვები: "გაფართოება - ეს ყველაფერია", ამ ნაპოლეონისეულ რედაქციაში შეიცავს ყველა მომწიფებული ცივილიზაციის ჭეშმარიტ ტენდენციას. ექსპანსიის ტენდენცია - ესაა რაღაც დემონური ბედისწერა, რომელიც ითრევს მსოფლიო ქალაქის ადამიანს და აიძულებს ემსახუროს მას, ფიტავს, იმის მიუხედავად, სურს ეს ადამიანს თუ არა, იცის ამის შესახებ თუ არა. სიცოცხლე შესაძლებლის განხორციელებაა, გონების ადამიანისათვის კი არსებობს მხოლოდ ექსტენსიური შესაძლებლობები.
ამ თვალსაზრისით, რომის იმპერია წარმოგვიდგება არა უნიკალურ ფენომენად, არამედ დამახასიათებელ ფინალურ სტადიად, რომელიც არაერთხელ განმეორებულა ისტორიაში.
კაცობრიობის ისტორიაში, ისევე როგორც მცენარეთა და ცხოველთა ისტორიაში, არსებობს მოჩვენებითად მსგავსი მოვლენები, მოკლებული ყოველგვარ შინაგან ნათესაობას: კარლოს დიდი და ჰარუნ-ალ-რაშიდი, ალექსანდრე და ცეზარი, გერმანელთა ომები რომის წინააღმდეგ და მონღოლთა თავდასხმები ევროპაზე. არსებობს სხვა მოვლენებიც, რომლებიც, უდიდესი გარეგნული განსხვავების მიუხედავად, გამოხატავენ რაღაც იდენტურს, როგორც, მაგალითად, ტრაიანე და რამზეს მეორე, ბურბონები და ანტიკური დემოსი, მუჰამედი და პითაგორა.
XIX და XX საუკუნე, სწორხაზოვანი მსოფლიო ისტორიის აღმავალი განვითარების წარმოსახვითი მწვერვალი, ფაქტობრივად, წარმოადგენს ასაკობრივ საფეხურს ყველა საბოლოოდ მომწიფებულ კულტურაში, მხოლოდ გარეგნული გამოხატვის განსხვავებული საშუალებებით: სოციალისტებით თუ იმპრესიონისტებით, ტორპედოებით თუ დიფერენციული გამოთვლებით, ელექტროტრამვაითა და სხვ., რაც მხოლოდ დროის კორპუსს ეკუთვნის.
შესაბამისად, დასავლეთის მომავალი წარმოგვიდგება არა უკიდეგანო ნაკადად, რომელიც წინ და ზემოთ მიისწრაფვის ჩვენი ამწუთიერი იდეალების კურსით და რომელსაც დროის ფანტასტიკური მარაგი გააჩნია, არამედ ფორმითა და ხანგრძლივობით მკაცრად განსაზღვრულ ისტორიის ერთეულად, რამდენიმე საუკუნის სიცოცხლით.
ჩვენ ვართ ცივილიზებული, და არა გოთიკისა და როკოკოს ადამიანები; ჩვენ ანგარიში უნდა გავუწიოთ ჩამავალი სიცოცხლის მკაცრ და ცივ ფაქტებს, რომელსაც პარალელი მოეძებნება პერიკლეს ათენსა და ცეზარის რომში. დიდი ფერწერისა და მუსიკის შესახებ დასავლეთევროპელი ადამიანისათვის ლაპარაკი ზედმეტია. მისი შემოქმედებითი შესაძლებლობანი ჯერ კიდევ ასი წლის წინ ამოიწურა. მას მხოლოდ ექტენსიური შესაძლებლობებიღა დარჩა.
წმინდა ექსტენსიური საქმიანობის ეპოქა, როცა არ არსებობს მოთხოვნილება მაღალმხატვრულ და მეტაფიზიკურ (ფილოსოფიურ) პროდუქციაზე, ირელიგიური ეპოქა, რაც სავსებით იდენტურია მსოფლიო ქალაქის ცნებისა, ცხადია, დაცემის ეპოქაა. ჩვენ არ აგვირჩევია იგი და ვერაფერს შევცვლით იმაში, რომ დავიბადეთ სრული ცივილიზაციის ადამიანებად და არა მომწიფებული კულტურის მზით გაბრწყინებულ ჰორიზონტზე, ფიდიასის ან მოცარტის ეპოქაში.

თავი I. რიცხვთა აზრის შესახებ

მე ერთმანეთისაგან განვასხვავებ შესაძლებელ და რეალურ კულტურას, ე.ი. კულტურას, როგორც არსებობის იდეას და კულტურას, როგორც ამ იდეის ხორცშესხმას, მისი შეგრძნებადქცეული, სივრცითი და მისაწვდომი გამოხატულებების ჯამს - ქმედებათა და განწყობათა, რელიგიისა და სახელმწიფოს, ხელოვნებისა და მეცნიერების, ხალხებისა და ქალაქების, სამეურნეო და საზოგადოებრივი ფორმების, ენების, სამართლებრივი ურთიერთობების, ზნე-ჩვეულებათა, ხასიათთა და სხვათა ჯამს. უმაღლესი ისტორია - ეს არის შესაძლებელი კულტურის განხორციელება.
ბუნება - ეს არის ის, რაც თვლას, გამოთვლას ექვემდებარება. ისტორია კი იმის ერთობლიობაა, რასაც მათემატიკასთან არავითარი კავშირი არა აქვს. აქედან - ბუნების კანონთა მათემატიკური სიზუსტე. კანტმა აღნიშნა ის ფაქტი, რომ ზუსტი ბუნებისმეტყველება ვრცელდება იმ საზღვრებამდე, რომელთა ფარგლებში შესაძლებელია მათემატიკური მეთოდების გამოყენება.
არ არსებობს და არ შეიძლება არსებობდეს არავითარი რიცხვი თავისთავად. არსებობს რიცხვების სამყაროთა სიმრავლე, ისევე როგორც არსებობს მრავალი კულტურა. ჩვენ ვხედავთ მათემატიკური აზროვნებისა რიცხვების ინდურ, არაბულ, ანტიკურ, დასავლურ ტიპს. თითოეული მათგანი წარმოადგენს რაღაც თვითმყოფადსა და განუმეორებელს, განსაკუთრებული მსოფლშეგრძნების გამოხატულებას, რომელშიც აისახება ერთადერთი სულის უღრმესი არსი, სულისა, რომელიც სწორედ ამ, და არა რომელიმე სხვა კულტურის ამოსავალია. ამრიგად, არსებობს ერთზე მეტი მათემატიკა, იმიტომ რომ, უეჭველია, ევკლიდეს გეომეტრიის შინაგანი სტრუქტურა მთლიანად განსხვავდება დეკარტესეულისაგან, არქიმედეს ანალიზი - გაუსის ანალიზისგან, არა მხოლოდ ფორმათა ენით, ჩანაფიქრითა და ხერხებით, არამედ, პირველ რიგში, არსით, რიცხვის თავდაპირველი, არადიფერენცირებული მნიშვნელობით, რომლის მეცნიერულ განვითარებასაც ისინი წარმოადგენენ. რომელიმე მათემატიკის სტილი დამოკიდებულია იმაზე, რომელ კულტურაში აქვს მას ფესვები, როგორი ადამიანები ფიქრობენ მასზე.
ღრმა შინაგანი განცდა, მე-ს გამოღვიძება, რომელიც ყრმას აქცევს განვითარებულ ადამიანად, საკუთარი კულტურის წევრად, მოასწავებს რიცხობრივი, ისევე როგორც ენობრივი გაგების დაწყებას.
მათემატიკა რომ უბრალოდ მეცნიერება იყოს, როგორც ასტრონომია ან მინერალოგია, მისი საგნის განსაზღვრა შესაძლებელი იქნებოდა. მაგრამ ამ დასახელების მეცნიერების მიზანი და მეთოდი ჩვენში, ათენსა და ბაღდადში სრულიად განსხვავებულია. არ არსებობს არავითარი ერთი მათემატიკა, არსებობს მხოლოდ მათემატიკათა სიმრავლე. ის, რასაც ჩვენ მათემატიკის ისტორიას ვუწოდებთ, ვგულისხმობთ რა ერთადერთი, უცვლელი იდეის თანდათანობით განხორციელებას, სინამდვილეში წარმოადგენს თავის თავში ჩაკეტილ, დამოუკიდებელ განვითარებათა სიმრავლეს, ფორმათა უცხო სამყაროების ათვისებას, გარდაქმნასა და დაძლევას, ორგანულ, გარკვეული ხანგრძლიობის მქონე აყვავებას, სიმწიფეს, ჭკნობასა და კვდომას.
ანტიკურმა სულმა თითქმის არაფრიდან შექმნა თავისი მათემატიკა, დასავლურ სულს, რომელიც ფლობდა ზედაპირულად გადაღებულ, არა შინაგანად ათვისებულ ანტიკურ მეცნიერებას, უნდა შეექმნა საკუთარი მათემატიკა, თითქოს ცვლილებებისა და შესწორებათა შეტანით, ფაქტობრივად კი მისთვის უცხო ევკლიდეს დაძლევით. პირველი განხორციელდა პითაგორას, მეორე კი დეკარტეს მეშვეობით. სიღრმისეული აზრით, ორივე აქტი იდენტურია.
სიცოცხლის შეგრძნება მოაზროვნეთა და მხატვართა მიერ ფრიად განსხვავებულია, მაგრამ გამოხატვის ფორმები შინაგანად ერთნაირია. მოქანდაკის, მხატვრის, კომპოზიტორის ფორმის შეგრძნება არსებითად მათემატიკურია. XVII საუკუნის გეომეტრიული წყობა, რომელში წვდომასა და რომლის გადმოცემასაც ცდილობს იმავე ხანის მუსიკა გენერალ-ბასიდან განვითარებული ჰარმონიით (ეს ხმოვანი სივრცის გეომეტრიაა) და მისი მონათესავე ზეთის ფერწერა მხოლოდ დასავლეთისთვის ცნობილი პერსპექტივის პრინციპის მეშვეობით (რომელიც სახეობრივი სივრცის გრძნობად გეომეტრიას წარმოადგენს)... აქ იგრძნობა, რა ახლოა რიცხვის არსის საიდუმლო მხატვრული შემოქმედების საიდუმლოსთან. ამით ჭეშმარიტი მათემატიკოსი მხარს უმშვენებს ფუგის, საჭრეთლისა და ფუნჯის დიდოსტატებს, რადგან ისინი ერთნაირად ისწრაფვიან იმისკენ, რომ სიმბოლოთა მეშვეობით განახორციელონ და სხვებს გადასცენ საგანთა ის დიადი წესრიგი, რომელსაც მათი კულტურის ჩვეულებრივი ადამიანი თავის თავში ატარებს და ფაქტობრივად არ ფლობს მას. სიტყვა "შემოქმედებას" მათემატიკისათვის მეტი მნიშვნელობა აქვს, ვიდრე სხვა მეცნიერებებისათვის. ნიუტონი, გაუსი, რიმანი შემოქმედებითი ნატურები იყვნენ. "მათემატიკოსი, - ამბობდა ვეიერშტრასი, - რომელიც ნაწილობრივ პოეტი არ არის, არასდროს იქნება სრულყოფილი მათემატიკოსი".
ამრიგად, მათემატიკაც ხელოვნებაა. მას აქვს თავისი სტილი და სტილის პერიოდები. დიდი ხელოვნების განვითარების ანალიზის დროს მზერა უთუოდ უნდა მივაპყროთ თანადროულ მათემატიკას.
როცა პითაგორელები ძვ.წ. 540 წელს მივიდნენ დასკვნამდე, რომ ყველა საგნის არსი რიცხვია, ეს იყო არა "წინგადადგმული ნაბიჯი მათემატიკის განვითარებაში", არამედ სრულიად ახალი მათემატიკის დაბადება ანტიკური სულიერების წიაღიდან. ძვ.წ II საუკუნეში დასრულებული ანტიკური მათემატიკა შემდგომში გაქრა (თუმცა დღემდე შემორჩენილი აღნიშვნის ხერხის სახით მოჩვენებითი არსებობა შეინარჩუნა), რათა შორეულ პერსპექტივაში ადგილი დაეთმო არაბული მათემატიკისთვის. ეს უკანასკნელი დასრულდა არაბულ-მუსლიმურ სამყაროში, ხანგრძლივი დროის შემდეგ კი იგი შეცვალა სრულიად ახალ ნიადაგზე წარმოშობილმა ჩვენმა მათემატიკამ, რომელსაც ჩვენ ბრმად მივიჩნევთ მათემატიკად საერთოდ, მისი ორიათასწლოვანი განვითარების მწვერვალად.
გამონათქვამი "რიცხვი არის ყველა შეგრძნებით აღქმადი საგნის არსი" ანტიკური მათემატიკის ყველაზე მნიშვნელოვან გამონათქვამად დარჩა. მასში ჩადებულია სულის მთელი მსოფლშეგრძნება, მიმართული "აქ" და "ახლა"-საკენ.
მთელ ანტიკურობას რიცხვი ესმის როგორც ზომის, სიდიდის, მონაკვეთის, ზედაპირის ერთეული, მთელი ანტიკური მათემატიკა თავისი არსით სტერეომეტრიაა.
ანტიკური რიცხვი არ არის წარმოდგენა სივრცითი ურთიერთობების შესახებ. ამიტომ ანტიკურობა იცნობს მხოლოდ "ბუნებრივ" (დადებით, მთელ) რიცხვებს. წარმოდგენა ირაციონალურ რიცხვებზე, უსასრულო წილადებსა და ათწილადებზე მიუწვდომელი დარჩა ბერძნული სულისთვის.
არისტარხე სამოსელმა, რომელიც ძვ.წ. 288-277 წლებში ალექსანდრიაში ასტრონომთა წრის წევრი იყო (ისინი, უეჭველია, დაკავშირებული იყვნენ ქალდეურ-სპარსულ სკოლებთან), ჩამოაყალიბა ჰელიოცენტრული სისტემა, რომელმაც კოპერნიკის მიერ ხელახალი აღმოჩენის შემდეგ უკიდურესად დაძაბა დასავლეთის მეტაფიზიკური ვნებათაღელვა. ანტიკურმა სამყარომ კი იგი სრულიად გულგრილად აღიქვა და მალე, შეიძლება ითქვას - შეგნებულად, დაივიწყა კიდეც. მისი მიმდევრების რიცხვი რამდენიმე მეცნიერით განისაზღვრებოდა, ისინიც, თითქმის უკლებლივ, წარმოშობით წინა აზიიდან იყვნენ. ფაქტობრივად, სამყაროს არისტარხესეული სისტემა სრულიად უცხო იყო ამ კულტურისათვის. თუმცა (და ეს ყოველთვის მხედველობიდან რჩებოდათ), არისტარხეს ფორმულირება ზედმიწევნით უხამებდა ამ სისტემას ანტიკურ მსოფლშეგრძნებას. მას კოსმოსი წარმოედგინა ცარიელი ბუშტის მსგავს, სხეულებრივად შემოზღუდულ სივრცედ, რომლის შუაში მდებარეობს კოპერნიკის ყაიდაზე წარმოდგენილი პლანეტათა სისტემა. გაკვრითაც არაფერია ნათქვამი უსასრულო სივრცეზე, რომელზე წარმოდგენა დიდი ხნით ადრე არსებობდა ბაბილონურ აზროვნებაში.
მხოლოდ დიოფანტემ შეძლო, გაეთავისუფლებინა ანტიკური არითმეტიკა გრძნობადი შეზღუდულობისაგან და გააფართოვა იგი, თუმცა არ ჩამოუყალიბებია ალგებრა როგორც მოძღვრება განუსაზღვრელ სიდიდეთა შესახებ. ცხადია, ეს იყო ანტიკური მსოფლშეგრძნების არა გამდიდრება, არამედ მთლიანი დაძლევა, რაც ადასტურებს, რომ დიოფანტე შინაგანად აღარ ეკუთვნოდა ანტიკურ კულტურას.
დიოფანტესთან თავს იჩენს ზღვრის ახლებური გაგება. რას ნიშნავს განუსაზღვრელი რიცხვი a და რას - განყენებული რიცხვი 3, რომლებიდანაც არც ერთი არ წარმოადგენს არც სიდიდეს, არც საზომს, არც მონაკვეთს? ამ კითხვას პასუხს ვერც ერთი ბერძენი ვერ გასცემდა.
დიოფანტე ახ.წ. 250 წ. ცხოვრობდა, ე.ი არაბული კულტურის მესამე საუკუნეში, იმ კულტურისა, რომლის ისტორიული სხეული მანამდე დაფარული იყო რომის იმპერატორთა ეპოქის ზედაპირული ფორმებით და რომელსაც ეკუთვნის ყველაფერი ის, რაც ჩვენი წელთაღრიცხვის დასაწყისიდან შეიქმნა მომავალი ისლამის ლანდშაფტზე.
რომაული ინტელექტით დასრულებული ანტიკური სულიერება, რომლის "სხეულსაც" წარმოადგენს ანტიკური კულტურა მთელი თავისი სისრულითა და მრავალფეროვნებით, დაიბადა დაახლ. ძვ.წ. 1100 წელს, ეგეოსის ზღვის ლანდშაფტიდან. არაბული კულტურა ავგუსტუსის დროიდან აღმოსავლეთში აღმოცენდა ანტიკური ცივილიზაციის საბურველქვეშ, სომხეთსა და სამხრეთ არაბეთს, ალექსანდრიასა და ქტესიფონს შორის ლანდშაფტზე. ამ ახალი სულის გამოხატულებად შეიძლება ჩაითვალოს იმპერატორთა ეპოქის თითქმის მთელი "გვიანანტიკური" ხელოვნება, აღმოსავლური კულტები, მანდეური და მანიქეველური რელიგიები, ქრისტიანობა და ნეოპლატონიზმი, იმპერატორთა ფორუმები რომში და იქ აგებული პანთეონი.
ის, რომ ალექსანდრიასა და ანტიოქიაში ჯერ კიდევ ბერძნულად წერდნენ და, როგორც თავად მიაჩნდათ, ბერძნულად აზროვნებდნენ, არ ასრულებს იმაზე დიდ როლს, ვიდრე ის ფაქტი, რომ დასავლეთის მეცნიერება კანტამდე უპირატესობას ანიჭებდა ლათინურ ენას.
დიოფანტეს შემდეგ მათემატიკა განვითარებას განაგრძობდა და დასასრულს IX საუკუნეში, აბასიდების ეპოქაში მიაღწია. ამ ალგებრის გვერდით მოზაიკის მაგიურ ხელოვნებას, სასანიდური, მოგვიანებით კი კიდევ უფრო მდიდრული ბიზანტიური არაბესკების ხელოვნებას ისეთივე მნიშვნელობა ჰქონდა, რაც ევკლიდეს გეომეტრიის გვერდით ანტიკურ პლასტიკას ან სივრცის ანალიზის გვერდით - ინსტრუმენტული მუსიკის პოლიფონიურ სტილს. როგორიცაა ალგებრის მიმართება ანტიკურ არითმეტიკასთან და დასავლურ ანალიზთან, ისეთივეა გუბათოვანი ეკლესიის მიმართება დორიულ ტაძართან და გოთურ ნაგებობასთან.
არ უნდა ვიფიქროთ, რომ დიოფონტე დიდი მათემატიკოსი იყო. მისი შემთხვევითი მნიშვნელობა იმითაა განპირობებული, რომ მასთან პირველად იჩენს თავს რიცხვის ახლებური გაგება. დიოფანტეს ეპოქის მოუმწიფებელი კონცეფციები დასრულებულ იქნა ბაღდადში IX-X საუკუნეებში, ოსტატთა მიერ, რომლებიც თავიანთი მნიშვნელობით არ ჩამოუვარდებიან პლატონსა და გაუსს.
დეკარტეს შემოქმედების მნიშვნელობა, რომლის გეომეტრია 1637 წელს ჩამოყალიბდა, მდგომარეობს რიცხვთა ახალი იდეის შემუშავებაში, რომელმაც გაათავისუფლა გეომეტრია კონსტრუქციით და, საერთოდ, გაზომვადი მონაკვეთებით მანიპულირებისაგან.
კონკრეტული მონაკვეთისა და ზედაპირის - ზღვრის ანტიკური შეგრძნების სპეციფიკური გამოხატულების - ადგილს იჭერს წერტილი - აბსტრაქტულ-სივრცითი და, მაშასადამე, არაანტიკური ელემენტი.
იმ დროს, როცა ანტიკური სული პითაგორას სახით დაახლ. ძვ.წ. 540 წელს მივიდა თავისი აპოლონური რიცხვის, როგორც გაზომვადი სიდიდის აღმოჩენამდე, დასავლურმა სულმა, დეკარტესა და მისი თაობის (პასკალი, ფერმა, დეზარგი), სახით სწორედ შესაბამის მომენტში მიაგნო რიცხვის იდეას, რომელიც აღმოცენებული იყო უსასრულობისაკენ ფაუსტური სწრაფვიდან.
თუ შესაძლებელია ანტიკური სამყარო, კოსმოსი განისაზღვროს თვალსაჩინო შემოფარგლულობის, მატერიალურ საგანთა თვლადი ჯამის არსებობის სიღრმისეული მოთხოვნილებებიდან გამომდინარე, მაშინ ჩვენი მსოფლშეგრძნება განისაზღვრება უსასრულო სივრცის სახით, რომლის სიმბოლოს წარმოადგენს არც ერთ სხვა კულტურაში არსებული ფუნქციის ცნება.
ანტიკური ადამიანისათვის გეომეტრია და არითმეტიკა წარმოადგენენ უმაღლესი რანგის დასრულებულ მეცნიერებებს, რომლებიც ოპერირებდნენ რიცხვებით მხაზველობითი ან გამოთვლითი პროცედურების მეშვეობით. ჩვენთვის კი ისინი მხოლოდ ყოველდღიური ცხოვრების პრაქტიკული დამხმარეებია.
დღემდე არ არსებულა მეორე ისეთი კულტურა, რომელიც ასეთ პატივს მიაგებდა სხვა, უკვე ჩამქრალ კულტურას და რომელიც ესოდენ დაექვემდებარებოდა გავლენას, როგორიცაა დასავლური კულტურა ანტიკურთან მიმართებაში. მას ახასიათებს ანტიკური კულტურის მიბაძვის მუდმივი სწრაფვა. ამიტომ დასავლური ცოდნის ისტორია - ესაა ანტიკური აზროვნებიდან ემანსიპაციის, მისგან გათავისუფლების ისტორია. ეს გათავისუფლება არც კი სურდათ, მაგრამ მისი ფორსირება არაცნობიერის სიღრმეებით ხდებოდა.
დასავლური მათემატიკა ბაროკოს მათემატიკაა, ისევე როგორც ანტიკური -იონური სტილისა. პირველის კლასიკური საუკუნე XVIII საუკუნეა - ნიუტონისა და ლეიბნიცის გადამწყვეტი აღმოჩენებით დაწყებული, ეილერის, ლანგრაჟის, ლაპლასისა და დ’ალამბერის გავლით, გაუსამდე. ანალიზის ამ ოსტატთა გვერდით დგანა ბაზი, გლიუკი, ჰაიდნი, მოცარტი. თავისი შინაარსით ეს საუკუნე ზუსტად შეესაბამება იონიკის კლასიკურ საუკუნეს (ძვ.წ V-IV სს.) - ევდოქსისა და აქრიტის, აგრეთვე ფიდიასის, პოლიკლეტის, ალკამენის, აკროპოლისის აშენების საუკუნეს, როცა ანტიკური მათემატიკისა და პლასტიკის ფორმათა სამყარომ თავის მწვერვალს მიაღწია.
უეჭველია, ჩვენ უკვე განვვლეთ დიდი მათემატიკის დრო. ახლა მიმდინარეობს შენარჩუნების, სრულყოფის, შერჩევის, დასრულების სამუშაო, რომელიც დიდ შემოქმედებით აქტთა ადგილს იკავებს და მოითხოვს ნიჭსა და ხელოვნებას. ასეთივე მუშაობა ახასიათებს გვიანი ელინიზმის ხანის ალექსანდრიულ მათემატიკას.

თავი II. მსოფლიო ისტორიის პრობლემა

შევეცადოთ დავხატოთ ისტორიის სურათი, რომელიც დამოკიდებული არ იქნება დამკვირვებლის ყოფნაზე რომელიმე დროში და იმაზე, რომ ეს დამკვირვებელი რომელიმე კულტურის წევრია.
აქამდე ასეთ მცდელობას აკლდა საგნიდან დისტანცირება, რაც ბუნებასთან მიმართებაში დიდი ხანია მიღწეულია. დღემდე საერთოდ არ არსებობდა ისტორიის განხილვა ფაუსტურ სტილში, რომელსაც ექნებოდა დისტანციის გრძნობა იმდენად, რომ მსოფლიო ისტორიის საერთო სურათში მოექცია თანამედროვეობაც: განეხილა კულტურები, საკუთარი კულტურის ჩათვლით, როგორც ჰორიზონტზე მთის მწვერვალთა რიგი.
XIX საუკუნე ჩვენ გაცილებით უფრო მდიდარი და მნიშვნელოვანი გვეჩვენება, ვიდრე, მაგალითად, ძვ.წ. XIX საუკუნე. მაგრამ მთვარეც ხომ უფრო დიდი მოჩანს, ვიდრე იუპიტერი და სატურნი. ფიზიკოსმა დიდი ხანია თავი დააღწია დისტანციასთან დაკავშირებულ ცრურწმენას, ისტორიკოსმა - ჯერ ვერა. ჩვენ უფლებას ვაძლევთ თავს, ვუწოდოთ ბერძნების კულტურას ძველი, ახალ დროსთან მიმართებაში. მაგრამ იყო იგი ძველი ტუტმოსის კარზე თავმოყრილი ეგვიპტელებისათვის, ჰომეროსამდე ათასწლეულით ადრე თავიანთი განვითარების მწვერვალზე რომ იმყოფებოდნენ? დასავლეთ ევროპის ტერიტორიაზე 1500-1800 წლებს შორის მომხდარი ამბები ჩვენთვის მსოფლიო ისტორიის მესამედს იკავებენ, მაგრამ ჩინელი ისტორიკოსისათვის მისი 4000 წლოვანი ისტორიის გადასახედიდან ეს მოკლე და ნაკლებმნიშვნელოვანი პერიოდია, გაცილებით ნაკლებად საყურადღებო, ვიდრე ხანის დინასტიის ასწლეული (ძვ.წ. 206-ახ.წ. 220 წწ.), რომელიც მთელ ეპოქას ქმნის მისეულ "მსოფლიო ისტორიაში".

ბუნება და ისტორია: ასე უპირისპირდება ყოველი ადამიანისათვის ერთმანეთს მისი გარემომცველი სინამდვილის სამყაროს სურათად მოწესრიგების ორი უკიდურესი შესაძლებლობა. არსებობს მხოლოდ ბუნების კანონები. ისინი გამორიცხავენ შემთხვევითობას. მომხდარი და განცდილი ისტორიაა. ყოველივე მომხდარი ერთჯერადია და არასოდეს მეორდება.
კარგად უნდა დავიმახსოვროთ: ისტორიის მეცნიერული გააზრების განზრახვა ყოველთვის აწყდება გარკვეულ წინააღმდეგობას. ნამდვილი მეცნიერება იქამდე ვრცელდება, სანამ "ჭეშმარიტისა" და "მცდარის" ცნებები კიდევ ინარჩუნებენ მნიშვნელობას. ეს შეიძლება ითქვას მეცნიერებაზე, ასევე ისტორიაში მასალის შეკრების, მოწესრიგებისა და შერჩევის მეცნიერულამდელ პროცედურაზე. ჭეშმარიტად ისტორიული თვალსაზრისი კი აზრთა სამყაროს განეკუთვნება, სადაც საზომად გამოდგება არა "ჭეშმარიტი" და "მცდარი", არამედ "ზედაპირული" და "ღრმა". ბუნება უნდა აიხსნას მეცნიერულად, ისტორიაზე ლექსები უნდა იწერებოდეს. ლეოპოლდ ფონ რანკემ ერთხელ თქვა: სკოტის "ქვენტინ დორვარდი" არსებითად ნამდვილი ისტორიოგრაფიაა. და ეს მართლაც ასეა: კარგი ისტორიული ნაშრომის უპირატესობა ის არის, რომ მკითხველს თავად შეუძლია უოლტერ სკოტად იქცეს.
ყოველი ისტორიის თვალსაჩინო ავანსცენას ისეთივე მნიშვნელობა აქვს, როგორც ცალკეული ადამიანის გარეგნულ იერს - სიმაღლეს, სახის გამომეტყველებას, სიარულის მანერას, გამომეტყველებას, ხელწერას. სხეული, ყველა მისი გამოვლინებით, სულის გამოხატულებაა. ადამიანის ცოდნა ნიშნავს იმ დიდი ადამიანური ორგანიზმების ცოდნასაც, რომელთაც მე კულტურებს ვუწოდებ, მათი მიმიკის, ენის, ქცევის გაგებას.
დონ კიხოტი, ვერტერი, ჟულიენ სორელი ეპოქის პორტრეტებია. ფაუსტი მთელი კულტურის პორტრეტია. ნამდვილი პორტრეტი - მაგალითად, რემბრანდტისეული - წამიერებაში აღბეჭდილი ისტორიაა. რემბრანდტის რიგი ავტოპორტრეტები სხვა არაფერია, თუ არა ჭეშმარიტად გოეთესეული ავტობიოგრაფია. ასე უნდა იწერებოდეს დიდი კულტურების ბიოგრაფია. სპეციალისტი ისტორიკოსის მუშაობა მონაცემებსა და თარიღებზე მხოლოდ საშუალებაა და არა მიზანი. ისტორიის სახეს ქმნის სახელმწიფოსა და სამეურნეო ფორმები, ბრძოლები და ხელოვნებანი, მეცნიერებანი და ღმერთები, მათემატიკა და მორალი. ყოველივე ეს სულის გამოხატულებაა. იგი ვერ ითმენს კანონების მორგებას, საჭიროა მისი შეგრძნება მთელი თავისი მნიშვნელობით.
ბუნების შემეცნება შეიძლება აღზრდის, განათლების შედეგი იყოს, ისტორიის მცოდნედ კი უნდა დაიბადო. დაშლა, განსაზღვრა, მოწესრიგება, გამიჯვნა მიზეზისა და შედეგის მიხედვით შესაძლებელია ნებისმიერ დროს, ისტორიის წვდომა კი შემოქმედებაა. პოეზია და ისტორიული კვლევა ერთმანეთს ენათესავებიან, ისევე როგორც თვლა (გამოთვლა, აღრიცხვა) და შემეცნება.
ანტიკურ მსოფლშეგრძნებაში მთელი წარსული იმწუთიერად გაიაზრება. შევადაროთ ერთმანეთს დიურერის, რემბრანდტის "ისტორიული" თავები და ელინისტური გამოსახულებანი, მაგალითად, სოფოკლეს ცნობილი ფიგურა. ერთნი სულის მთელ ისტორიას გვიყვებიან, მეორე კი ამწუთიერი ყოფის გამომეტყველებით იფარგლებიან.
სამყაროს - ვარსკვლავიანი ცის, მიწის ზედაპირის, ცოცხალი არსებების, ადამიანის - ჩამოყალიბებეის მთლიანი სურათიდან ჩვენი მხედველობის არეში ხვდება მხოლოდ "მსოფლიო ისტორიად" წოდებული უმცირესი ნაწილი, რომელიც დღეისათვის 6000 წელს მოიცავს. ის, რაც აზრს ანიჭებს ფორმათა ამ სამყაროს, დიდი კულტურების ფენომენია.
კულტურები ორგანიზმებია. მსოფლიო ისტორია მათი საერთო ბიოგრაფიაა. ცალკეული კულტურების ბედით, რომლებიც ერთმანეთს ენაცვლებიან, ერთმანეთის გვერდით აღმოცენდებიან, ერთმანეთს ეხებიან, ავიწროებენ თუ თრგუნავენ, კაცობრიობის მთელი ისტორიის შინაარსი ამოიწურება.
მე ერთმანეთისაგან განვასხვავებ კულტურის იდეას, მისი შინაგანი შესაძლებლობების ერთობლიობას და მის გრძნობად გამოვლინებას ისტორიაში. კულტურის ისტორია მისი შესაძლებლობების თანმიმდევრული განხორციელებაა.
კულტურა მთელი წარსული და მომავალი ისტორიის პირველფენომენია.
ადამიანთა უზარმაზარი მასა, უკიდეგანო ნაკადი, მომდინარე ბნელით მოცული წარსულიდან, იქიდან, სადაც დროის ჩვენეული შეგრძნება კარგავს თავის მომწესრიგებელ აქტიურობას, ნაკადი, რომელიც ასევე ბნელით მოცულ მომავალში იკარგება - ასეთია ადამიანთა საზოგადოების ფაუსტური სურათის ფონი.
ამ ფონზე დიდებულად იშლება დიდი კულტურის ტალღები. ისინი უეცრად ამოტივტივდებიან, ფართოვდებიან, მშვიდდებიან, ქრებიან.
კულტურა იბადება იმ მომენტში, როცა მარად ახალგაზრდა კაცობრიობის წინა - სულიერი მდგომარეობიდან გამოიყოფა გაღვიძებული დიადი სული. იგი აყვავდება მკაცრად განსაზღვრულ ლანდშაფტზე, რომელზეც ვეგეტატიურადაა მიჯაჭვული. კულტურა კვდება, როცა ეს სული სრულად ახორციელებს თავის შესაძლებლობათა ჯამს ხალხების, ენების, სარწმუნოებათა, ხელოვნებათა, სახელმწიფოთა, მეცნიერებათა სახით და, ამგვარად, კვლავ უბრუნდება წინა - სულიერ სტიქიას.
როგორც კი მიზანი მიღწეულია და შინაგანი შესაძლებლობები - სრულად განხორციელებული, კულტურა ქვავდება, იწყებს კვდომას, სისხლი უდედდება, ძალა ეცლება - იგი ცივილიზაციად იქცევა. ამ მდგომარეობაში მან შეიძლება კიდევ ასი და ათასეული წლები იარსებოს, როგორც გამხმარმა ხემ უღრან ტყეში, რომელსაც შორს გაუწვდია თავისი უსიცოცხლო ტოტები. ამას ჩვენ ვხედავთ ჩინეთის, ინდოეთის, ისლამის მაგალითზე. იმპერატორთა ეპოქის ცივილიზაციაც, თითქოსდა ჭაბუკური ძალით აღსავსე, სწორედ ასე უხშობდა ჰაერსა და სინათლეს აღმოსავლეთის ახალგაზრდა არაბულ კულტურას.
ასეთია ისტორიაში ყველა დაისის აზრი, რომელსაც გვერდს ვერ აუვლის ვერც ერთი კულტურა. მათგან ყველაზე მკაფიოდ ანტიკური კულტურის დაისი წარმოგვიდგება. დღეს კი ნათლად ვხედავთ იმ მოვლენის ნიშნებს, რომელიც უახლოესი ათასწლეულის პირველ ასწლეულებში განხორციელდება - "ევროპის დაისის" ნიშნებს.
ყოველი კულტურა გაივლის ცალკეული ადამიანის ასაკობრივ საფეხურებს: ბავშვობას, სიჭაბუკეს, სიმწიფესა და სიბერეს.
ახალგაზრდა, გაუბედავი სული თავს იჩენს რომანული სტილისა და გოთიკის გარიჟრაჟზე. ბავშვობის ნიავი ქრის ასევე ადრეჰომეროსული დორიკიდან, ძველქრისტიანული, ანუ ადრეარაბული ხელოვნებიდან, ეგვიპტის ძველი სამეფოს ქმნილებებიდან, მეოთხე დინასტიით დაწყებული. მითოსური მსოფლშეგრძნება აქ ებრძვის ბნელსა და დემონურს თავის თავსა და ბუნებაში.
რაც უფრო უახლოვდება კულტურა თავის შუადღეს, მით უფრო ვაჟკაცური, მკაცრი, თავშეკავებული ხდება მისი უკვე ჩამოყალიბებული ფორმების ენა, მით უფრო დარწმუნებულია იგი თავის ძალაში, უფრო მკაფიოდ იჩენს თავს მისი დამახასიათებელი ნიშნები. ასეთად წარმოგვიდგება შუა სამეფოს დასაწყისი, პისისტრატიდების, იუსტინიანე I-ის, კონტრრეფორმაციის ეპოქები. აქ ყოველ ნაბიჯზე გვხვდება მკაფიო სრულყოფილების მომენტები, როცა იქმნება ამენემხეტ III თავი (ჰიქსოსების სფინქსი ტანისიდან), წმ. სოფიის თაღი, ტიციანის ტილოები.
მოახლოებული ცივილიზაციის სიბერესთან ერთად სულის ცეცხლი ქრება. კლასიციზმი, რომელიც უცხო არ არის არც ერთი კულტურისათვის, კიდევ ერთხელ ეჭიდება დიდ შემოქმედებას; სული ნაღვლიანად - რომანტიკაში - კიდევ ერთხელ იხსენებს თავის ბავშვობას. მაგრამ უკვე დაღლილი და ცივი, იგი კარგავს სიცოცხლის ხალისს, როგორც ეს მოხდა რომში, იმპერატორთა ეპოქაში.
ლაპარაკობენ მცენარის ჰაბიტუსზე, გულისხმობენ რა მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელ არსებობის წესს, ხასიათს, განვითარებას, ხანგრძლიობას, რომელთა მეშვეობით ყოველი მცენარე თავისი ყოველი ნაწილით თავისი სიცოცხლის ყოველ საფეხურზე განსხვავდება მცენარეული სამყაროს ყველა სხვა სახეობის ეგზემპლარებისაგან.
მე ამ ცნებას ვიყენებ ისტორიის დიდ ორგანიზმებთან მიმართებაში და ვლაპარაკობ ინდური, ეგვიპტური, ანტიკური კულტურის, ისტორიისა და სულიერების ჰაბიტუსზე. სივრცეში არსებობის ეს ჰაბიტუსი კულტურებში მოიცავს მათი გამოვლინების უმაღლესი ფორმების მთელ ერთობლიობას: ხელოვნების გარკვეულ სახეთა არჩევას (მოცულობითი პლასტიკა, ფრესკა ელინებთან, კონტრაპუნქტი, ზეთის ფერწერა დასავლეთში) და სხვათა გადაჭრით უარყოფას (პლასტიკისა არაბების მიერ), მიდრეკილებას ეზოთერიკის (ინდოეთი) ან პოპულარობისადმი (ანტიკურობა), მეტყველების (ანტიკურობა) ან დამწერლობისადმი (ჩინეთი, დასავლეთი), ადმინისტრაციულ სისტემებს, ურთიერთობის ხერხებსა და ქცევის ნორმებს.
ანტიკურობის ყველა დიდი პიროვნება ქმნის ერთ ჯგუფს, რომლის სულიერი ჰაბიტუსი მკაცრად განსხვავდება არაბული ან დასავლური სამყაროს დიდ პიროვნებათა ჰაბიტუსისაგან. ყველა ანტიკური მსოფლიო ქალაქი, სირაკუზიდან რომამდე, წარმოადგენს რა ერთი და იგივე მსოფლშეგრძნების ხორცშესხმასა და სიმბოლოს, მნიშვნელოვნად განსხვავდება თავისი გეგმით, ქუჩებით, კერძო და ოფიციალური არქიტექტურის ენით, მოედანთა, ეზოთა, ფასადთა ტიპით, ფერადოვნებით, ხმაურით, ღამეული სულით ინდური, არაბული, დასავლური მსოფლიო ქალაქებისაგან.
დაპყრობილ გრენადაში კიდევ დიდხანს იგრძნობოდა არაბული ქალაქების, ბაღდადისა და კაიროს სული, იმ დროს როცა ფილიპე II-ს მადრიდში უკვე აშკარაა თანამედროვე ქალაქის - ლონდონის ან პარიზის - ყველა ნიშანი. ამ სახის ყველა განსხვავებას საფუძვლად უდევს მაღალი სიმბოლიკა; გავიხსენოთ დასავლური ლტოლვა სწორხაზოვანი პერსპექტივისა და პროსპექტებისაკენ (მაგალითად, ელისეს მინდვრები ან წმ.პეტრეს ტაძრის წინა მოედანი) და მისი სრულიად საპირისპირო, თითქოს საგანგებოდ დახლართული ვიწრო ქუჩები რომის ფორუმსა და აკროპოლისში, მათი ასიმეტრიული და არაპერსპექტიულად განლაგებული ნაწილებით. ქალაქმშენებლობაც, არაცნობიერად თუ გამიზნულად, იმეორებს პირველ შემთხვევაში უსასრულო სივრცის ლეიბნიცისეული მათემატიკის, მეორე შემთხვევაში კი განცალკევებული სხეულების ევკლიდესეულ პრინციპს.
ორგანიზმთა ჯგუფის ჰაბიტუსს განეკუთვნება აგრეთვე სიცოცხლის ხანგრძლიობა და განვითარების განსაზღვრული ტემპი. ანტიკური არსებობის ტაქტი განსხვავდებოდა ეგვიპტურის ან არაბულისაგან. შესაძლებელია ვილაპარაკოთ ელინურ-რომაული სულის Andante-სა და ფაუსტური სულის Allegro con brio-ზე.
ყველა კულტურას, ყველა აღმავლობასა და დაქვეითებას, მის ყველა შინაგან აუცილებელ დონესა და პერიოდს აქვს განსაზღვრული, ყოველთვის თანაბარი, სიმბოლოს მნიშვნელობით პერიოდულად განმეორებადი ხანგრძლიობა. რას ნიშნავს პოლიტიკური, სულიერი და მხატვრული ჩამოყალიბების რიტმის 50-წლიანი პერიოდი, რომელიც ყველა კულტურაში განირჩევა? ან ბაროკოს, დიდი მათემატიკების, ანტიკური პლასტიკის, მოზაიკური ფერწერის, კონტრაპუნქტის, გალილეის მექანიკის 300-წლიანი პერიოდები? რას ნიშნავს კულტურისათვის იდეალური ათასწლიანი სიცოცხლის ხანგრძლიობა ცალკეული ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლიობასთან შედარებით?
როგორც ფოთლები, ტოტები და ნაყოფი გამოხატავენ ფორმითა და სახით მცენარის სიცოცხლეს, ასევე რელიგიური, მეცნიერული, პოლიტიკური, სამეურნეო წარმონაქმნები კულტურის სიცოცხლეს გამოხატავენ. ისეთივე მნიშვნელობა, რაც გოეთესათვის ჰქონდა ფაუსტს, მოძღვრებას ფერის შესახებ, ვერტერს, მოგზაურობას იტალიაში, სიყვარულს ფრედერიკასადმი, დასავლურ-აღმოსავლურ დივანსა და რომაულ ელეგიებს, ანტიკურობის ინდივიდუალობისათვის ჰქონდა სპარსეთთან ომებს, ანტიკურ ტრაგედიას, პოლისს, დიონისურ სტიქიას, ისევე როგორც ტირანიას, იონურ კოლონას, ევკლიდეს გეომეტრიას, რომაულ ლეგიონს, გლადიატორთა ბრძოლებს.
"ერთდროულს" მე ვუწოდებ ორ ისტორიულ ფაქტს, რომელთაგან თითოეულს თავის კულტურაში მკაცრად ერთნაირი მდგომარეობა და, შესაბამისად, მნიშვნელობა აქვს. ზემოთ ნაჩვენები იყო, რომ ანტიკური და დასავლური მათემატიკა ერთნაირად ვითარდება. შეიძლება ერთდროული ვუწოდოთ პითაგორასა და დეკარტეს, არქიტსა და ლაპლასს, არქიმედესა და გაუსს. ერთდროულად აღმოცენდება იონიკა და ბაროკო. პოლიგნოტი და რემბრანდტი, პოლიკლეტი და ბახი თანამედროვენი არიან. ერთდროულია ყველა კულტურაში რეფორმაცია, პურიტანიზმი, პირველ რიგში ცივილიზაციისაკენ მიბრუნება. ანტიკურობაში ეს ეპოქა ფილიპესა და ალექსანდრეს სახელს ატარებს, დასავლეთში იგი რევოლუციისა და ნაპოლეონის სახით წარმოგვიდგება. ერთდროულად შენდება ალექსანდრია, ბაღდადი და ვაშინგტონი. ერთდროულად ჩნდება ანტიკური მონეტა და ჩვენი ორმაგი ბუღალტერია, ტირანიის საწყისი ფორმები და ფრონდა, ჰანიბალი და მსოფლიო ომი.
მე ვცდილობ ვაჩვენო, რომ რელიგიის, ხელოვნების, პოლიტიკის, საზოგადოების, მეურნეობის, მეცნიერების ყველა დიდი ქმნილება და ფორმა ყველა ერთად აღმოცენდება, სრულდება და ქრება ყველა კულტურაში; რომ ერთის შინაგანი სტრუქტურა მთლიანად შეესაბამება ყველა სხვას; რომ ნებისმიერ მათგანში არ მოიძებნება არც ერთი ღრმა მნიშვნელობის მოვლენა, რომელსაც არ მოეძებნება ექვივალენტი სხვა კულტურის ანალოგიურ ფორმაში.
მიმდინარე ისტორიის განცდის უნარი და საშუალება ფრიად განსხვავებულია სხვადასხვა ხალხში.
ყოველ კულტურას ახასიათებს სამყარო-როგორც-ბუნების ხედვისა და შემეცნების ინდივიდუალური ხერხი, სხვანაირად რომ ვთქვათ, ყველას აქვს საკუთარი, თავისებური ბუნება, რომელიც ამ ფორმით არ შეიძლება გააჩნდეს სხვა კულტურის არც ერთ ადამიანს. კიდევ უფრო მეტად ყოველ კულტურას და ამ კულტურის თითოეულ ადამიანს აქვს ისტორიის მხოლოდ საკუთარი ტიპი, რომლის სურათსა და სტილში იგი უშუალოდ ჭვრეტს, შეიგრძნობს და განიცდის ზოგადსა და კერძოს, შინაგანსა და გარეგანს, მსოფლიო-ისტორიულსა და ბიოგრაფიულს.
შეუძლებელია საკუთარი სულის შესაძლებლობებით ჩასწვდე სხვა კულტურათა სამყაროს ისტორიულ ასპექტს. აქ ყოველთვის რჩება რაღაც მიუწვდომელი. სხვა ადამიანთა ისტორიულად გარემომცველი სამყარო მათი არსის ნაწილს წარმოადგენს, ამიტომ შეუძლებელია მისი გაგება, თუ არ იცნობ დროის მისეულ შეგრძნებას, ბედის მისეულ იდეას და ა.შ. ეს ყველაფერი მჟღავნდება კულტურის სიმბოლიკაში.
ერთ-ერთ ასეთ სიმბოლოდ უკვე დასახელებული იყო საათი, მაღალგანვითარებული კულტურების შემოქმედების ნაყოფი. ანტიკური კაცობრიობა ვერ ამჩნევდა მის არსებობას; იგი ავგუსტინეს შემდეგაც კიდევ დიდხანს განსაზღვრავდა დროს საკუთარი სხეულის ჩრდილის სიგრძით, თუმცა მზისა და წყლის საათები მკაცრი წელთაღრიცხვის, წარსულისა და მომავლის ღრმა გააზრების კონტექსტში მუდმივ ხმარებაში იყო ეგვიპტისა და ბაბილონის ორ ძველ სამყაროში. მაგრამ ანტიკური, ევკლიდესეული, არაფარდობითი არსებობა მთლიანად მიმდინარე მომენტით იყო შემოზღუდული. არაფერს უნდა გაეხსენებინა არც წარსული, არც მომავალი. ჭეშმარიტი ანტიკურობისთვის უცხოა არქეოლოგიაც და ასტროლოგიაც. ანტიკურ ქალაქებში არაფერი მიანიშნებს შორეულ წარსულსა და მომავალზე, არავითარი სიძველენი და ნანგრევები, არაფერი ისეთი, რაც მომავალ თაობებზეა გათვლილი. დორიული ხანის ბერძენი უგულებელყოფს მიკენურ ქვის ტექნიკას და კვლავ ხისა და თიხის ნაგებობებს აშენებს, მიუხედავად ქვის საშენი მასალის სიმრავლისა ამ ლანდშაფტზე. დორიული სტილი ხის სტილია. ანტიკური სულისათვის არ არსებობს არავითარი "დრო", არსებობს მხოლოდ ყოველი საათის, ყოველი დღის განცდა. ეს შეიძლება ითქვას ნებისმიერ ელინზე, რომაელზე, ქალაქზე, ნაციაზე, მთელ კულტურაზე.
ინდუსებს, რომელთა ნირვანა ასევე გამოიხატება რაიმე სახის წელთაღრიცხვის არარსებობით, აგრეთვე არ გააჩნიათ საათი, შესაბამისად - ისტორია, მოგონებები, წარსული. ინდური კულტურის ათასწლეული ვედებიდან ბუდამდე მძინარის მოძრაობის შთაბეჭდილებას გვიტოვებს. ანტიკურ არსებობაში არავითარ როლს არ თამაშობენ წლები, ინდურში - ათასწლეულებიც კი, ხოლო ჩვენთვის წუთი და წამიც კი აღსავსეა მნიშვნელობით. ჩვენს კოშკებზე დღედაღამ გაისმის საათების რეკვა, რაც მუდმივად აკავშირებს მომავალს წარსულთან. ეპოქა, როცა ეს კულტურა დაიბადა, აღინიშნა მექანიკური საათის გამოგონებით. დასავლელი ადამიანი წარმოუდგენელია დროის უზუსტესი აღრიცხვის გარეშე; მიმდინარე მოვლენათა ეს ქრონოლოგია სავსებით შეესაბამება ჩვენს გაუგონარ მოთხოვნილებას არქეოლოგიაზე - მომხდარის გამოკვლევაზე, გათხრაზე, შენახვაზე, კოლექციონირებაზე.
საათის სიმბოლოს გვერდით დგას მეორე ასევე ღრმა სიმბოლო დაკრძალვის მრავალმნიშვნელოვანი ფორმებისა, რომელიც კულტითა და ხელოვნებითაა შემოსილი ყველა დიდ კულტურაში. ინდოეთის ამაღლებული სტილი იწყება სამარხებზე აღმართული ტაძრებით, ანტიკური - სამარხეული ლარნაკებით, ეგვიპტური - პირამიდებით, ძველქრისტიანული - კატაკომბებითა და სარკოფაგებით. პირველყოფილ ეპოქაში უამრავი შესაძლებელი ფორმა ჯერ კიდევ ქაოსურად არის არეული ერთმანეთში, მომდინარეობს ტომის ჩვეულებიდან და უკიდურესი საჭიროებიდან ან მიზანშეწონილობიდან. მაგრამ შემდგომ ყველა კულტურას ერთ-ერთი მათგანი უმაღლეს სიმბოლურ საფეხურზე აჰყავს. ანტიკური ადამიანის არჩევანი, სიცოცხლის არაცნობიერი განცდიდან გამომდინარე, გარდაცვლილის დაწვაზე შეჩერდა. ეს იყო განადგურების აქტი, რომლითაც მან მკაფიოდ გამოხატა "ახლა" და "აქ"-თან დაკავშირებული თავისი ევკლიდური არსებობა. მას არ სურდა არავითარი ისტორია, ხანრძლიობა, არც წარსული, არც მომავალი, ამიტომ ანადგურებდა იმას, რასაც უკვე აღარ გააჩნდა "ახლა" - რომელიღაც ჰერიკლეს თუ ცეზარის, სოფოკლეს თუ ფიდიასის სხეულს.
როცა იმპერატორთა ეპოქაში ფერფლის ურნის გვერდით გაჩნდა სარკოფაგი - ქრისტიანებთან, იუდეველებთან, წარმართებთან - მაშინ გაიღვიძა დროის ახალმა გრძნობამ, როგორც იმ ეპოქაში, როცა მიკენურ სამარხებს ჰომეროსისეული ურნა მოჰყვა.
ეგვიპტელები ისე მონდომებით ინახავდნენ წარსულს მეხსიერებაში, ქვასა და იეროგლიფებში, რომ ჩვენ ოთხი ათასწლეულის შემდეგაც კი შეგვიძლია დავადგინოთ მათი მეფეების ზეობის წლები. ისინი უკვდავყოფდნენ მათ სხეულებს, და დიდი ფარაონები, რომელთა სახის ნაკვთებიც კი გაირჩევა, დღესაც განისვენებენ ჩვენს მუზეუმებში, იმ დროს როცა დორიული ხანის მეფეთა სახელებიც კი არ შემოინახა. ჩვენ ვიცით ყველა დიდი ადამიანის დაბადებისა და გარდაცვალების წლები, დანტედან მოყოლებული, და სხვაგვარად ვერც წარმოგვიდგენია. არისტოტელეს დროს კი, ბერძნული განათლების უმაღლესი აყვავების ხანაში, ცოტა ვინმეს თუ შეეძლო დაბეჯითებით ეთქვა, ცხოვრობდა თუ არა საერთოდ დევკიპე - ატომიზმის ფუძემდებელი და პერიკლეს თანამედროვე, თუმცა ინტერვალი სულ რაღაც საუკუნეს შეადგენდა.
მზრუნველობის გრძნობა - აი დასავლური, ისევე როგორც ეგვიპტური და ჩინური სამყაროს კიდევ ერთი მახასიათებელი. იგი მოიცავს ეროტიკულ სიმბოლიკასაც, რომელშიც აისახება უსასრულო სიცოცხლის მდინარება ცალკეულ არსებათა ურთიერთმონაცვლე თაობების სურათში. ანტიკურობის წერტილოვანი ევკლიდესეული არსებობა აქაც გადამწყვეტი აქტების - ჩასახვისა და დაბადების - მხოლოდ ამწუთიერ არსებობას შეიგრძნობდა. სწორედ ამის გამო, მისთვის დემეტრას კულტში ცენტრალური ადგილი ეკავა მშობიარის ტანჯვას, საერთოდ ანტიკურ სამყაროში კი მას შეჰქონდა ფალოსის დიონისური სიმბოლო - მხოლოდ წამიერი და ამ წამიერებაში როგორც წარსულის, ისე მომავლის დამვიწყებელი. შესაბამისი შესატყვისი არსებობს ინდურ კულტურაშიც. ორივე შემთხვევაში ადამიანი თავს გრძნობს ბუნების ნაწილად, მცენარედ, რომელიც უზრუნველად ეძლევა ქმნადობის აზრს, რომელთა საოჯახო კულტი უკავშირდებოდა genius-ს, ოჯახის უფროსის შვილიერების ფუნქციას. დასავლური სულის ღრმა, ფიქრიანმა მზრუნველობამ ამას დედობრივი სიყვარულის ნიშანი დაუპირისპირა. დედა მკერდთან მიხუტებული ჩვილით - მომავლით: მარიამის კულტი ახალი, ფაუსტური აზრით მხოლოდ გოთიკის საუკუნეში აყვავდა. თავისი უმაღლესი გამოხატულება მან რაფაელის სიქსტის მადონაში ჰპოვა. ეს არ არის საერთოქრისტიანული ნიშანი, რადგან მაგიურმა ქრისტიანობამ მარიამი ღვთისმშობლად აქცია, ეს კი სრულიად სხვაგვარად განცდილი სიმბოლოა. მეძუძური დედა ისევე უცხოა ძველქრისტიანულ-ბიზანტიური ხელოვნებისათვის, როგორც ელინურისათვის, თუმცა სხვა საფუძვლიდან გამომდინარე.
უაღრესად საინტერესოა, ამ სიმბოლოს აზრის თვალსაზრისით, ისაა, რომ მადონა ყრმა იესოთი სავსებით შეესაბამება ეგვიპტურ ისიდას ყრმა გორით; ორივე მზრუნველი დედაა, და კიდევ ის, რომ ეს სიმბოლო უკვალოდ გაქრა ათასწლეულების მანძილზე, ანტიკური და არაბული კულტურების არსებობის მთელ პერიოდში, რომელთათვისაც მას არ შეიძლებოდა ჰქონოდა რაიმე მნიშვნელობა, რათა კვლავ დაბრუნებოდა არსებობა ფაუსტური სულის მეშვეობით.
დედის მზრუნველობიდან გზა მიდის მამის მზრუნველობამდე, ამის მეშვეობით კი დიდ კულტურებში არსებულ დროის უმაღლეს სიმბოლომდე - სახელმწიფომდე. რასაც დედისათვის ნიშნავს შვილი - საკუთარი არსებობის სიმყარეს და მომავალს, ისე რომ დედობრივი სიყვარული თითქოს სძლევს ორი არსების განცალკევებულობას, იგივეს ნიშნავს მამაკაცისათვის შეიარაღებული თემი, რომლის საშუალებითაც იცავენ სახლსა და კერას, ცოლ-შვილს და, ამგვარად, მთელ ხალხს, მომავალს, არსებობას. ქალი, როგორც დედა, ისტორიაა, მამაკაცი, როგორც მებრძოლი და პოლიტიკოსი, ქმნის ისტორიას.
ჩვეულებრივ, ადამიანი თავის გარემომცველ სამყაროში ამჩნევს და ხედავს მხოლოდ წინა პლანს, შიშველ ფაქტებს. მხოლოდ რჩეულნი ხედავენ ზედაპირს მიღმა ქმნადობის ღრმა ლოგიკას, რომელიც ბედის, ბედისწერის სახით გვევლინება და ხაზს უსვამს ზედაპირული, ნაკლებმნიშვნელოვანი ყოველდღიურობის შემთხვევითობას.
ერთი შეხედვით, ბედისწერა და შემთხვევა თითქოს მხოლოდ შინაარსის ხარისხით განსხვავდება. შემთხვევითობად აღიქმება გოეთეს ჩასვლა ზაზეჰეიმში, ბედისწერად - მისი ჩასვლა ვაიმარში. ერთი ეპიზოდად მოჩანს, მეორე - ეპოქად. მაგრამ უკვე აქედან ნათელი ხდება, რომ ეს განსხვავება დამკვირვებლის შინაგან დონეზეა დამოკიდებული. იყო თუ არა არისტარხეს მიერ ჰელიოცენტრული სისტემის აღმოჩენა ანტიკურობისათვის უმნიშვნელო შემთხვევითობა, ხოლო კოპერნიკის მიერ მისი ხელახალი აღმოჩენა - ფაუსტური კულტურის ბედისწერა? იყვნენ თუ არა ტიბერიუს გრაკხუსი და სულა შემთხვევითობა, ცეზარი კი - ბედისწერა?
აქ განყენებული აზროვნება უძლურია. რა არის ბედისწერა და რა - შემთხვევითობა, განისაზღვრება ცალკეული სულის, ისევე როგორც მთელი კულტურის სულის ღრმა განცდით. ბედისწერა და შემთხვევითობა ყოველთვის ქმნიან ურთიერთწინააღმდეგობას, რომელშიც სული ცდილობს განახორციელოს გრძნობა, განცდა, და ეს უკანასკნელი მხოლოდ რელიგიისა და ხელოვნების უმაღლეს ქმნილებათა სახით ნათელი ხდება იმისთვის, ვისაც ამის უნარი აქვს.
მსოფლიო ისტორიის ზედაპირზე ძევს გაუთვალისწინებელი, რომელიც თან ახლავს ყოველ ცალკეულ მოვლენას, ყოველ ცალკეულ გადაწყვეტილებას, ცალკეულ პიროვნებას. მუჰამედის გამოჩენისას ვერავინ განჭვრეტდა ისლამის ქარიშხალს, რობესპიერის დაცემისას - ნაპოლეონს. გამოჩნდებიან თუ არა დიდი ადამიანები, რას მოიმოქმედებენ ისინი, გაუღიმებთ ბედი თუ არა - ყოველივე ეს გამოთვლას არ ექვემდებარება. არავინ იცის, რომელიმე მოვლენა შემდგომ განვითარებას ჰპოვებს, როგორც რომაული არისტოკრატია, თუ მისი მზე ისევე ჩაესვენება, როგორც მაიას კულტურისა. მის ასახსნელად არ გამოგვადგება არც "იმიტომ", არც "იმდენად, რამდენადაც", მაგრამ ყოველივე ეს განპირობებულია ღრმა აუცილებლობით.
ისტორია რომელიღაც სულის განხორციელებაა; იმ ისტორიაზე, რომელსაც ქმნიან და იმ ისტორიაზე, რომელსაც ჭვრეტენ, ერთი და იგივე სტილი ბატონობს. ანტიკური მათემატიკა გამორიცხავს უსასრულო სივრცის სიმბოლოს, ანტიკური ისტორია - აგრეთვე. ამიტომ ანტიკური არსებობის უმცირეს სცენას - პოლისს წარმოადგენს. აქ არ არის ჰორიზონტი და პერსპექტივა, ისევე როგორც არ არის იგი ანტიკური თეატრის სცენაზე, რომელსაც მჭიდროდ შემოსაზღვრავს ბრტყელი კედელი. ელინები და რომაელები თავიანთ კოსმოსში შეიმეცნებდნენ და სცნობდნენ მხოლოდ ბუნების წინა პლანს (ქალდეური ასტრონომიის ღრმა შინაგანი უარყოფით), შესაბამისად, მათი ღმერთებიც, არსებითად, საშინაო (საოჯახო), საქალაქო და აგრარული ღვთაებები იყვნენ, და არა ციურ მნათობთა ღმერთები [5], ხატვითაც ისინი მხოლოდ წინა პლანს ხატავდნენ. კორინთოსა თუ ათენში არასოდეს დაუხატავთ ლანდშაფტი ჰორიზონტზე გამოსახული მთაგრეხილით, ღრუბლებითა და შორეული ქალაქებით. ლარნაკების მოხატულობაში გვხვდება მხოლოდ ფიგურები, აღსავსენი ევკლიდესეული განცალკევებულობითა და თვითკმაყოფილებით. განცდითაც ისინი მხოლოდ "წინა პლანს" განიცდიდნენ. ბედი (ბედისწერა) ის იყო, რასაც ადამიანი იმ წუთში განიცდიდა, და არა "სიცოცხლის მდინარება".
შევეცადოთ ნათქვამის ნათელყოფას რამდენიმე, თუმცა რისკიანი მაგალითის მოშველიებით. წარმოვიდგინოთ კოლუმბი, რომელსაც მხარს უჭერდა საფრანგეთი და არა ესპანეთი. ფრანცისკ I, როგორც ამერიკის მფლობელი, უეჭველია, დაიდგამდა იმპერატორის გვირგვინს კარლოს V ნაცვლად. ადრეული ბაროკოს ხანა (ვესტფალის ზავამდე) - რელიგიით, სულით, ხელოვნებით, პოლიტიკით, ზნე-ჩვეულებით ესპანური საუკუნე, რომელიც ყველა თვალსაზრისით ლუი XIV საუკუნის საფუძველი და წინამორბედი იყო, მოდელირებული იქნებოდა პარიზიდან, და არა მადრიდიდან. ფილიპეს, ალბას, სერვანტესის, კალდერონის, ველასკესის ნაცვლად, დღეს იმ დიდი ფრანგების სახელებს დავასახელებდით, რომლებიც გაუჩენელნი დარჩნენ. ეკლესიის, პოლიტიკური და დიპლომატიური სტილი, რომლებიც ჩამოყალიბდა ეგნატე ლოიოლას, ესპანეთის სამხედრო ხელოვნების, ესპანელი კარდინალების კაბინეტური დიპლომატიის ზეგავლენით, ბაროკოს არქიტექტურა, დიდი ფერწერა, ცერემონიალი, დიდი ქალაქების წარჩინებული საზოგადოება - ყველაფერი ეს წარმოდგენილი იქნებოდა სხვა მოაზროვნეებით თავადაზნაურობისა და სამღვდელოების წრიდან, სხვა (და არა ფილიპე II-ის) ომებით, სხვა (და არა ვინიოლას) არქიტექტურით, სხვა სამეფო კარით. შემთხვევამ ევროპისათვის ესპანური ვარიანტი ამჯობინა, მაგრამ მისი (ევროპის) შინაგანი ლოგიკა, რომელიც უნდა დასრულებულიყო დიდი რევოლუციით (ან ანალოგიური შინაარსის სხვა მოვლენით), ხელუხლებელი დარჩა.
საფრანგეთის რევოლუციის ნაცვლად, შეიძლებოდა ყოფილიყო სხვა მოვლენა სხვა ადგილას, მაგალითად, ინგლისში ან გერმანიაში. მისი "იდეა", კულტურის გადასვლა ცივილიზაციაში, შეუზღუდავი მსოფლიო ქალაქის გამარჯვება ორგანულ სოფელზე, რომელიც ახლა, გონებრივი თვალსაზრისით, "პროვინციად" იქცევა, აუცილებელი იყო, გარდაუვალი, თანაც სწორედ იმ მომენტში. მოვლენა ქმნის ეპოქას: იგი მოასწავებს აუცილებელ, საბედისწერო ცვლილებას კულტურის განვითარებაში. თვითონ მოვლენა - შემთხვევითი კრისტალიზაცია ისტორიულ ზედაპირზე - შეიძლებოდა შეცვლილიყო სხვა შესაბამისი მოვლენებით. წარმოადგენს თუ არა რომელიღაც მოვლენა ეპოქას, თუ იგი მხოლოდ ეპიზოდია რომელიმე კულტურისათვის - ეს დაკავშირებულია ბედისწერისა და შემთხვევის იდეებთან, შესაბამისად კი "ეპოქალური" დასავლური და "ეპიზოდური" ანტიკური ტრაგიკის განსხვავებასთან.
გარდა ამაისა, შეიძლება განვასხვაოთ ანონიმური და პიროვნული ეპოქები. პირველხარისხოვანი მნიშვნელობის შემთხვევებს განეკუთვნებიან დიდი პიროვნებები, რომელთა კერძო ბედში განსახიერებულია ათასობით ადამიანის, მთელი ხალხებისა და ეპოქების ბედი. ავანტიურისტები და ბედის ნებიერნი, მოკლებულნი შინაგან სიდიადეს, იმით განსხვავდებიან ისტორიის გმირებისაგან, რომ მათი კერძო ბედი საერთოსა და საყოველთაოს ნიშანს ატარებს. მათი ჟღერადი სახელის მიუხედავად, იაკობინელები მთლიანობაში სრულიადაც არ განასახიერებდნენ მათი დროის დამახასიათებელ ტიპს. ამიტომ იმ ეპოქის პირველმა აქტმა, რევოლუციამ, სრული ანონიმურობა შეინარჩუნა, იმ დროს როცა მეორემ ნაპოლეონის სახელი დაიმკვიდრა.
ყოველი კულტურისათვის არსებითია ის, რომ მის ყოველ სტადიაზე თავდაპირველად არსებობს ერთნაირი შესაძლებლობა აუცილებლობის განხორციელებისა რომელიმე მოვლენაში ან პიროვნებაში (პელოპონესის ომი, ოცდაათწლიანი ომი, ომი ესპანური მემკვიდრეობისათვის; ალექსანდრე, დიოკლეტიანე, მუჰამედი, ლუთერი, ნაპოლეონი). რომელი ფორმა აღმოჩნდება უფრო შესაძლებელი, ეს ისტორიული სტილის საკითხია.

თავი III. მაკროკოსმოსი

ყველაფერს, რაც მოცემული გვაქვს ჩვენს ცნობიერებაში - იქნება ეს სული თუ სამყარო, ცხოვრება და სინამდვილე, ისტორია და ბუნება, კანონი, გრძნობა, ბედი, ღმერთი, წარსული და მომავალი, აწმყო და მარადიულობა - ყოველივე ამას ჩვენთვის აქვს კიდევ რაღაც სიღრმისეული აზრი, რომელიც სიმბოლოს მნიშვნელობით გამოიხატება.
სიმბოლოები გრძნობადი ნიშნებია, უკანასკნელი, განუყოფელი, უნებური შთაბეჭდილებები, რომელთაც გარკვეული მნიშვნელობა აქვთ. ისინი სინამდვილის ნიშნებია, რომლებიც ადამიანებისათვის აღნიშნავენ რაღაც ისეთს, რის გადმოცემაც ცნობიერი გზით შეუძლებელია. დორიული, ადრეარაბული და ადრერომანული ორნამენტი, გლეხის სახლის, ოჯახის, ადამიანურ ურთიერთობათა, ტანსაცმლის, საკულტო მოქმედებათა სახე, ცალკეულ ადამიანთა გარეგნული იერი, მთელი ხალხები, დიალექტები, აგრეთვე ბუნების უტყვი ენა თავისი ტყეებით, საძოვრებით, ღრუბლებით, ვარსკვლავებით, მთვარიანი ღამეებითა და ჭექა-ქუხილით, აყვავებითა და ჭკნობით - ყოველივე ეს წარმოადგენს კოსმიურის ზემოქმედებას ჩვენზე. მეორე მხრივ, ეს არის გაგების ერთგვაროვნების ის გრძნობა, რომელიც გამოყოფს კაცობრიობის საერთო მასიდან მთელ ოჯახებს, ფენებს, ტომებს, ხალხებსა და, საბოლოოდ, კულტურებს.
ამგვარად, ჩვენ ახლა ვისაუბრებთ არა იმაზე, თუ რა "არის" სამყარო, არამედ იმაზე, თუ რას ნიშნავს იგი მასში მცხოვრები არსებებისთვის. ვისაუბრებთ სინამდვილეზე, როგორც გარკვეულ სულთან მიმართებაში მყოფ სამყაროზე.
არსებობს იმდენივე სამყარო, რამდენიც აღქმა-შეგრძნების უნარის მქონე არსება, და თითოეული მათგანის არსებობაში ეს თითქოს ერთადერთი, ავტონომიური და მარადიული სამყარო, რომელიც თითოეულ მათგანს ყოველთვის საერთოდ წარმოუდგენია, სინამდვილეში აღმოჩნდება მუდმივად ახალი, ერთჯერადი, განუმეორებელი განცდა.
მხოლოდ ცალკეული სამყაროების მეტ-ნაკლებ მსგავსებას (რამდენადაც ისინი განიცდებიან ერთი კულტურის, ერთი სულიერი წყობის ადამიანთა მიერ) ემყარება მეტ-ნაკლები შესაძლებლობა დანახულის, განცდილის, შეცნობილის გამოხატვისა ენის, ხელოვნების, რელიგიის გამომსახველობით საშუალებათა, სიტყვების, ფორმულების მეშვეობით, რომლებიც, თავის მხრივ, სიმბოლოებს წარმოადგენენ. მაგრამ აქვე გადის უცხო არსებებისათვის მათი მიწოდების, აგრეთვე ამ უკანასკნელთაგან მათი აღქმის შესაძლებლობის ზღვარი. ჩვენ შეგვიძლია ძლიერ არასრულყოფილად გავიგოთ ინდური ან ეგვიპტური სული, გამოხატული ადამიანებში, ზნე-ჩვეულებებში, ღვთაებებში, ნაგებობებში, იდეებში. ასევე ბერძნები, მათთვის დამახასიათებელი აისტორულობით, მოკლებულნი იყვნენ სხვისი სულიერების წვდომის უნარს. წარმოდგენა, თითქოს ძველ კულტურათა ხელოვნების შედევრები "უკვდავია" და ისინი ჩვენამდე ცოცხალი სახით აღწევენ, არასწორია.
ყოველი ახალი კულტურა იღვიძებს რაღაც ახალ "მსოფლშეგრძნებასთან" ერთად. წარმავალია არა მხოლოდ ხალხები, ენები, რასები, კულტურები. რამდენიმე ასწლეულის შემდეგ არ იქნება არავითარი დასავლეთევროპული კულტურა, არავითარი გერმანელები, ინგლისელები, ფრანგები, ისევე როგორც იუსტინიანეს დროს აღარ არსებობდნენ არავითარი რომაელები. გაქრა არა ადამიანთა თაობების მონაცვლეობა, არამედ ხალხის შინაგანი ფორმა, რომელიც ადამიანთა გარკვეულ რაოდენობას აერთიანებდა. Civis Romanus (რომის მოქალაქე) - ანტიკური ყოფის ერთ-ერთმა მძლავრმა სიმბოლომ - მხოლოდ რამდენიმე საუკუნე იარსება.
ყოველგვარი ხელოვნება მოკვდავია - არა მხოლოდ ცალკეული ქმნილებები, არამედ თავად ხელოვნებანიც. დადგება დღე, როცა არსებობას შეწყვეტს რემბრანდტის უკანასკნელი პორტრეტი და მოცარტის მუსიკის უკანასკნელი ტაქტი, თუმცა ფერადი ტილო და სანოტო ფურცელი, შესაძლოა, დარჩეს, მაგრამ გაქრება უკანასკნელი თვალი და უკანასკნელი ყური, რომელთათვისაც მისაწვდომი იყო მათი ენის ფორმა. წარმავალია ნებისმიერი აზრი, რწმენა, მეცნიერება, ისინი ქრებიან მაშინვე, როგორც კი ქრება გონება, რომელიც თავის "მარადიულ ჭეშმარიტებათა" სამყაროს მარადიულად და აუცილებლად აღიქვამდა. წარმავალია ვარსკვლავეთიც კი, რომელიც ნილოსისა და ევფრატისპირა ასტრონომებს წარმოუდგებოდათ, რადგან ჩვენი - ასევე წარმავალი - თვალი სულ სხვაგვარია.
ყველა ფიზიკოსი - ბერძენი, არაბი თუ გერმანელი - ბუნებას უმცირეს ელემენტებად შლიდა. მაშ, რატომ არ წარმოუდგებოდა ის ყველას ერთნაირი სახით? იმიტომ, რომ ყველას თავისი საკუთარი ბუნება აქვს, თუმცა თითოეული გულუბრყვილოდ თვლის, რომ იგი ერთია ყველასთვის. "ბუნება" მთლიანად გამსჭვალულია პიროვნული შინაარსით. ბუნება შესაბამისი კულტურის ფუნქციაა.
ამრიგად, ყოველ დიდ კულტურას ახასიათებს მსოფლშეგრძნების იდუმალი ენა, რომელიც მხოლოდ გასაგებია იმისათვის, ვისი სულიც ამ კულტურას ეკუთვნის. აზროვნების, ცხოვრების, მსოფლშეგრძნების ძირითადი ნიშნები ისევე განსხვავებულია, როგორც ცალკეული ადამიანის დამახასიათებელი ნიშნები, სწორედ ამ აზრით არსებობენ "რასები" და "ხალხები".
მაგალითად, არაბული ცნობიერებისათვის დამახასიათებელი იყო სამყაროს საკუთარი კატეგორიები. ცნებათა საკუთარი ენიდან გამომდინარე და მასზე დაყრდნობით, ისინი ისევე წარმატებით და არგუმენტირებულად შეძლებდნენ კანტის უარყოფას, როგორც ეს უკანასკნელი - მათ უარყოფას; ამასთან, ორივე მხარე სრულიად დარწმუნებული იქნებოდა საკუთარი თვალსაზრისის სისწორეში.
ანტიკური კულტურის სულს მე აპოლონურს ვუწოდებ, ნიცშეს დროიდან მოყოლებული, ეს აღნიშვნა ყველასათვის გასაგებია. მისი წინარე სიმბოლო გრძნობადად აღქმადი ცალკეული სხეულია. მას ვუპირისპირებ ფაუსტურ სულს, რომლის წინარე სიმბოლოდ გვევლინება უსასრულო სივრცე, "სხეულად" კი დასავლური კულტურა. აპოლონურია შიშველი ადამიანის ქანდაკება, ფაუსტური - ფუგის ხელოვნება. აპოლონურია მექანიკური სტატიკა, ოლიმპიელ ღმერთთა გრძნობადი კულტები, პოლიტიკურად იზოლირებული ბერძნული ქალაქები, ოიდიპოსის ბედისწერა და ფალოსის სიმბოლო, ფაუსტურია გალილეის დინამიკა, კათოლიკურ-პროტესტანტული დოგმატიკა, ბაროკოს ეპოქის დიდი დინასტიები მათი კაბინეტური დიპლომატიით, ლირის ბედითა და მადონას იდეალით, დანტეს ბეატრიჩეთი და ფაუსტით. აპოლონური ფერწერა, რომელიც კონტურით შემოსაზღვრავს ცალკეულ სხეულებს, ფაუსტური-ფერწერა, რომელიც სივრცეებს აკავშირებს შუქ-ჩრდილის მეშვეობით: ასე განსხვავდება ერთმანეთისაგან პოლიგნოტის ფრესკა და რემბრანდტის ზეთის საღებავებით შესრულებული ტილო. აპოლონურია ბერძნის არსებობა, რომელიც თავის "მე"-ს განსაზღვრავს როგორც soma-ს, რომლისათვის უცხოა შინაგანი განვითარების იდეა, შესაბამისად - ისტორიის იდეაც; ფაუსტურია არსებობა ღრმა გააზრებითა და თვითდაკვირვებით, მემუარების, შედეგებისა და პერსპექტივების, სინდისის უაღრესად პიროვნული კულტურა. და სადღაც შორს, ტიგროსსა და ნილოსს, შავ ზღვასა და სამხრეთ არაბეთს შორის, ავგუსტუსის დროიდან ჩნდება არაბული კულტურის მაგიური სული - შუამავალი, ფორმათა მსესხებელი, გადამამუშავებელი და მემკვიდრეობის გადამცემი, მაგრამ საკუთარი ალგებრით, ასტროლოგიითა და ალქიმიით, მოზაიკითა და არაბესკებით, ხალიფატებითა და მეჩეთებით, სპარსული, იუდაისტური, ქრისტიანული, "გვიანანტიკური" და მანიქეური რელიგიების წმინდა წიგნებით.
ყველა კულტურამ, ეგვიპტურის, მექსიკურისა და ჩინურის გარდა, განიცადა უფრო ძველ კულტურულ შთაბეჭდილებათა ზეგავლენა; უცხო ნიშნები თავს იჩენს მათი ფორმების სამყაროში. მაგალითად, გოთიკის ფაუსტური სული ჩაებღაუჭა გვიანარაბული ხელოვნების მდიდარ საგანძურს. ადრეული დორიული ეპოქის აპოლონურმა ხელოვნებამ, რომლის პირველი ნაბიჯები თითქმის წაშლილია მეხსიერებიდან, უთუოდ გადაიღო ბევრი ეგვიპტური მოტივი, რათა მათი მეშვეობით მიეღწია საკუთარი სიმბოლიკისათვის.

შენიშვნები

[1] ამ ფონზე ხელოვნების ისტორიის პირველხარისხოვან და უმაგალითო სიმბოლოს წარმოადგენს ის, რომ ელინები, თავიანთი მიკენური წარსულის საპირისპიროდ, და თანაც ქვით მდიდარ ქვეყანაში, ქვის ნაგებობებიდან ისევ ხის მასალას დაუბრუნდნენ. ეგვიპტური კოლონა იმთავითვე ქვის იყო, დორიული კი - ხისა.
[2] აბატმა ჰერბერტმა (იგივე პაპმა სილვესტრ II-მ), იმპერატორ ოტონ III-ის მეგობარმა, დაახლოებით 1000 წელს გამოიგონა მექანიკური საათი. გერმანიაში დაახლოებით 1200 წელს გაჩნდა პირველი კოშკის საათები, მოგვიანებით - ჯიბის საათები. აღსანიშნავია დროის საზომ ხელსაწყოთა კავშირი საკულტო ნაგებობებთან.
[3] ეს აუცილებლად უნდა გვქონდეს მხედველობაში სტრინდბერგისა და, განსაკუთრებით, იბსენის შესახებ საუბრის დროს, რომელიც მხოლოდ სტუმარი იყო თავისი პრობლემების ცივილიზებულ ატმოსფეროში. მისი ნაწარმოებების მოტივები წარმოადგენენ თანდაყოლილი პროვინციალიზმისა და მსოფლიო ქალაქის თეორიულად შეძენილი ჰორიზონტის უცნაურ ნარევს. ნორა - ეს არის განათლებულობის წყალობით კალაპოტიდან ამოვარდნილი პროვინციელის პროტოტიპი.
[4] ღრმა მნიშვნელობის სიტყვა, რომელმაც აზრი შეიძინა იმ დროიდან, როცა ბარბაროსი იქცა კულტურულ ადამიანად, და კვლავ კარგავს აზრს, როცა ცივილიზებული ადამიანი დევიზად აქცევს პრინციპს: "ubi bene, ibi patria" (სადაც კარგადა ვარ, სამშობლოც იქაა).
[5] ჰელიოსი მხოლოდ პოეტური სახეა. მას არ გააჩნდა არც ტაძარი, არც ქანდაკება, არც კულტი. კიდევ უფრო ნაკლებად შეიძლება ვუწოდოთ სელენას მთვარის ღვთაება.

მოამზადა ნინო ჩიქოვანმა

0179, თბილისი, ჭავჭავაძის გამზ. 3 (II კორპ.), ოთახი 162
ტელ: (+995 32) 229 08 44
ელ-ფოსტა: tsuculturologia@yahoo.com    icstbilisi@gmail.com
copyright © 2003-2016 კულტურის მეცნიერებათა ინსტიტუტი