მიხაილ ეპშტეინი
კულტურა - კულტუროლოგია - ტრანსკულტურა

მიხაილ ეპშტეინი დაიბადა 1950 წელს. დაამთავრა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი. 1978 წლიდან იყო საბჭოთა კავშირის მწერალთა კავშირის წევრი. 1990 წლიდან ცხოვრობს აშშ-ში. იმავე წლიდან ემორის უნივერსიტეტის პროფესორია.

წიგნიდან: Mikhail Epstein. After the Future: The Paradoxes of Postmodernism and Contemporary Russian Culture. Amherst: The University of Massachusetts Press, 1995, pp. 280-306.
მიხაილ ეპშტეინი. მომავლის შემდეგ: პოსტმოდერნიზმისა და თანამედროვე რუსული კულტურის პარადოქსი. ამჰერსტი, მასაჩუსეტსის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 1995, გვ. 280-306)




გასული ორი ათწლეულის განმავლობაში დასავლეთის მეცნიერებაში პოსტმოდერნიზმის, პოსტსტრუქტურალიზმის, პოსტისტორიისა და პოსტინდუსტრიალიზმის თეორიები დომინირებდა. თუმცა, ჩემი აზრით, თავად პარადიგმა "პოსტ" უკვე წარსულს ჩაბარდა და თანამედროვე ეპოქის აღსანიშნავად, რომელიც, ალბათ, 1989 წ. ბერლინის კედლის რღვევით დაიწყო, უმჯობესია ტერმინი "პროტო" ვიხმაროთ.
რაც შეეხება თეორიასა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებს, ამ მხრივ XX საუკუნე 1900 წელზე გაცილებით ადრე დაიწყო, ხოლო XXI საუკუნე, შესაძლოა, უკვე დაწყებულიც იყოს. ერთ-ერთი მთავრი ფაქტორთაგანი, რომელიც მის კულტურულ ხასიათს განსაზღვრავს, პლურალიზმის ცნებაა, რომელიც მთელმა მსოფლიომ აღიარა. ხოლო ყოფილ საბჭოთა კავშირში მან განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. საოცარია, რომ საქვეყნო აღიარებამ მას დაუკარგა კონკრეტული "დასავლური, ლიბერალური ფასეულობის" იარლიყი, ამავე დროს კი ხელი შეუწყო კულტურული თანხმობისა და ინტეგრაციის ფასეულობის აღორძინებას. დღეს ჩვენ გასაკუთრებულად ჭრელ მსოფლიოში ვცხოვრებთ, მაგრამ ეს ერთი სამყაროა, რომელიც მანამდე აღმოსავლეთად და დასავლეთად (და სხვა წვრილ შიდაგანზომილებებად) იყო დაყოფილი.
გარდა ამისა, ის პლურალიზმი, რომელიც 1970-იანი და 1980-იანი წლების დასავლურ კულტურაში იყო გამეფებული, პირობითი გახლდათ და არ ითვალისწინებდა, ან სულაც არღვევდა ერთიანობის ჭეშმარიტ ცნებას. პოსტმოდერნიზმის მიმდევრები "კულტურას" განმარტავდნენ, როგორც თითოეული ერისათვის, რასისთვის, სქესისთვის, ასაკობრივი ჯგუფისთვის და ა.შ კერძო კატეგორიას. მას შემდეგ, რაც პლურალიზმი მოსკოვიდან ბერლინამდე და, იმედია, ასევე პეკინსა და ჰავანაშიც გაბატონდა, ადამიანთა ტრანსკულტურული თვითგანსაზღვრა უფრო და უფრო რეალური გახდა. სწორედ პლურალისტურ ფასეულობებზე დაფუძნებული ამ ახალი ერთობის ფორმების გამოკვეთა უნდა იყოს, ჩემი რწმენით, თანამედროვე სოციალურ მეცნიერებათა მთავარი მიზანი (თუ რას ვგულისხმობ "ტრანსკულტურის" ცნებაში, მოგვიანებით განვმარტავ, მას შემდეგ, რაც რამდენიმე, ჩვენთვის საყურადღებო საკითხს განვიხილავ).
პროტო-ერთობის ცნება სულიერი "ერთობის" დადებითი მხარეა, რომლის ესოდენ მახინჯ გამოვლინებას წარმოადგენს აღმოსავლური ტოტალიტარიზმი. "ორგანული/კოლექტიური ერთობისა" (соборность) და "ერთიანი ცოდნის" (цельное знание) მომენტი ყოველთვის ორგანული იყო ტრადიციული რუსული კულტურისათვის, ასე რომ, პოლიტიკური მმართველების მიერ საკუთარი მიზნებისთვის მათი გამოყენებაც, ფაქტობრივად, კანონზომიერი მოვლენა გახლდათ. გასაკვირი არ იქნება, ფასეულობათა ერთი და იგივე სისტემა კარდინალურად განსხვავებულ, აბსოლუტურად არათავსებად მსოფლმხედველობათა სამსახურში იდგეს. ამის მაგალითად შეგვიძლია გავიხსენოთ სხვადასხვა მრწამსის მქონე რუსი მოაზროვნეები, რომლებიც მონდომებით ცდილობდნენ, დაემტკიცებინათ ადამიანის სხვადასხვა უნარ-შესაძლებლობის შინაგანი ერთიანობა. როგორ გაიგივდება ეს წმინდად აღმოსავლური დოქტრინა მომავალი ცივილიზაციის "პროტო-ერთობასთან"?
გარდა ამისა, საკითხავია, აშშ-სა და პოსტკომუნისტურ რუსეთში წარმოქმნილი სხვადასხვა კულტურული ერთობები - ეთნიკური, ლოკალური, სექსუალური, პროფესიული თუ სხვა - სინამდვილეში თვითმყოფადია, თუ ისინი ერთმანეთზეა დამოკიდებული, რითაც მომავალ კულტურულ სინთეზს უდებს საფუძველს? შეძლებენ ეს კულტურული ტიპები თავიანთი სპეციფიკის დაკარგვის გარეშე გაერთიანებას?
სწორედ ეს საკითხები, რომლებიც თავის დროზე გერმანელმა რომანტიკოსებმა, ამერიკელმა ტრანსცენდენტალისტებმა, რუსმა ღვთისმეტყველებმა წამოაყენეს, დღეს, XXI საუკუნის მიჯნაზე, სასიცოცხლო მნიშვნელობას იძენს. ახალი ეპოქის ხასიათის განმსაზღვრელი არა მარტო მულტიკულტურული აზროვნება, არამედ ტრანსკულტურული ცნობიერება იქნება, რადგან ჩვენს დროში არსებული ბევრი კულტურა სხვებთან ურთიერთქმედებისათვის ყველაზე უფრო ფართო ჩარჩოს ეძიებს. ამ მცდელობას მივყავართ ისეთ პირობით კატეგორიებთან, როგორიცაა "აღმოსავლეთი და დასავლეთი", "ინტეგრაცია და პლურალიზმი", რომლებიც ზოგჯერ დამახინჯებულად, დიქოტომიურადაა განხილული. ჩემი აზრით, უმჯობესია შევიმუშავოთ თეორიული მოდელი, რომელიც 1) ერთმანეთისგან გამიჯნავს "ტოტალობასა" და "ტოტალიტარიზმს", 2) გაათავისუფლებს პლურალიზმს უგულო და ცინიკური პირობითობისგან და 3) დაგვანახებს "პლურალიზმისა" და "ტოტალურობის" ცნებათა წინააღმდეგობრობასა და მათი გამიჯვნის აუცილებლობას.
პირველ რიგში, ყურადღებას გავამახვილებ მსოფლმხედველობის ისეთი ტიპის ფორმირებაზე, რომელსაც "ტრანსკულტურულ ცნობიერებას" ვუწოდებ. იგი განსაკუთრებულად წარმოჩინდა რუსეთში, ბოლო ოციოდე წლის განმავლობაში. ბოლოს კი ვაპირებ მთელი რიგი პარალელების გავლებას მულტიკულტურიზმის ამერიკულ გაგებასთან.

1. კულტურა და ცივილიზაცია

შესაძლოა, კულტურისა და ცივილიზაციის შესახებ დისკუსია დიდი ხანია მოდიდან გამოვიდა, მაგრამ თანამედროვე რუსეთში იგი ისევ აქტუალური გახდა. ჩვენი კულტურის მნიშვნელოვანი, გარდამავალი მდგომარეობა მიგვანიშნებს, რომ საქმე გვაქვს არა მხოლოდ შიდაკულტურული ევოლუციის გარდამავალ სტადიასთან, არამედ უფრო ფართო მასშტაბის მოვლენასთან. შესაძლოა, ჩვენ კულტურის ახალი ტიპის დაბადების მომსწრენი ვართ, რომელიც საბჭოთა ცივილიზაციიდან იბადება. აქედან გამომდინარე, მართებული იქნებოდა, თვალი გადაგვევლო ამ ორი ყოვლისმომცველი ტერმინის ისტორიული ურთიერთმიმართებისათვის, ისევე, როგორც მათ შორის არსებული განსხვავებებისათვის.
ოსვალდ შპენგლერის მიხედვით, ცივილიზაცია კულტურის დაისი და დაღმასვლაა, როდესაც სახელისუფლებო და ტექნოკრატიული მექანიზმები აერთგვაროვნებს ცხოვრების წესის ყველანაირ ტიპს, რის შედეგადაც ისინი საზოგადოების ჭეშმარიტ, სულიერი შემოქმედებიდან მომდინარე ტრადიციულ კულტურის ფორმებს ენაცვლებიან. "ცივილიზაცია აღსასრულია. იგი კულტურას მოსდევს ისევე, როგორც დასასრული მოსდევს დასაწყისს, სიკვდილი - სიცოცხლეს, გაქვავება - ზრდას... ეს გარდაუვალი აღსასრულია; ყოველი კულტურა აღწევს ცივილიზაციის მდგომარეობას, როგორც ღრმა, შინაგან აუცილებლობას".
თუმცა განვითარების სხვა მიმართულების ან გზის ვერსიაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია. რუსეთისა და ამერიკის ისტორია გვიჩვენებს, რომ ყველაფერი შპენგლერის სქემის მიხედვით არ ვითარდება: შეიძლება კულტურა იშვას ცივილიზაციისგან. XIX საუკუნის შეერთებულ შტატებში არსებობდა ძლიერი ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული ცივილიზაცია, რომელმაც დიდი ტექნიკური და ეკონომიკური წინსვლა განიცადა, თუმცა მთელი ამ ხნის განმავლობაში კულტურის მხრივ საკმაოდ ღარიბი იყო და, მცირე გამონაკლისების გარდა, ყველანაირ სიცოცხლისუნარიან ფორმასა თუ ჟანრს ევროპისგან სესხულობდა. ამერიკული კულტურის, როგორც თავისთავადი, სულიერი ტრადიციების მქონე, ეროვნული ორგანიზმის გაჩენა, რომელსაც საქვეყნო გავლენაზე ექნებოდა პრეტენზია, I მსოფლიო ომის (XX საუკუნე) დამთავრებამ განაპირობა. იგივე შეიძლება ვთქვათ რუსეთთან დაკავშირებით. აქ XVIII საუკუნე დასავლეთ ევროპის ტიპის სამოქალაქო ინსტიტუტების ინტენსიური ჩამოყალიბების პერიოდია, რასაც ჯერ კიდევ პეტრე I დროს მიეცა ბიძგი. ამის შედეგად მიღებული რუსული ცივილიზაციის დიდი სახლი ფრიად მყიფე და სუსტ საძირკველს ემყარებოდა. მხოლოდ მომდევნო საუკუნეში, კერძოდ კი 1820-იანი წლების დასაწყისიდან, დიდი ჯაფის ფასად, ჩვენმა ცივილიზაციამ მოახერხა ეროვნულ ნიადაგში ფესვების გადგმა და ამის შედეგად განუმეორებელი, თანამედროვე რუსული კულტურის შექმნა. გავიხსენოთ ალექსანდრე გერცენის ცნობილი სიტყვები, რომელიც სწორედ ჩვენს აზრს ეხმიანება: პეტრეს რეფორმების შედეგად რუსეთმა ასი წლის შემდეგ მშვენიერი ნაყოფი მიიღო პუშკინის განუმეორებელი ფენომენით სახით. ამ კუთხით, კულტურა ერის მიერ საკუთარი სრულქმნის საშუალებით სხვა სალხთა ცივილიზაციების გამოწვევაზე გაცემული პასუხია.
შპენგლერის თეორია, ალბათ, უფრო იმ ძირძველ კულტურებს მიესადაგება, რომლებიც მყარ ეროვნულ ნიადაგზე ჩამოყალიბდა, უცვლელი ეთნიკური ნიშნებით. ასეთებია ინდური, ჩინური, დასავლეთევროპული კულტურები, რომლებიც თანდათანობით ცივილიზაციებად ტრანსფორმირდა. საპირისპირო პროცესი აღინიშნება იმ რეგიონებში, რომლებიც მუდმივად განიცდიდნენ ძლიერ უცხო ზეგავლენას. ასეთ რეგიონებში, სადაც ცივილიზაცია გარედან იქნა შეტანილი და იგი ნარევი სახისაა (მაგალითად, რუსეთი ან ამერიკა), შეიძლება ცივილიზაცია წინ უსწრებდეს კულტურის განვითარებას. აქ ცივილიზაცია გარდაიქმნება კულტურად, და ესაა ბუნებრივი გზა მისი სიმწიფისა და აღსასრულისაკენ.
იმ ხალხებში, სადაც განვითარების ციკლი ცივილიზაციისშემდგომ პერიოდში გრძელდება, სადაც სოციალური და პოლიტიკური ინტერესების, მოქალაქეობრიობის და სახელმწიფოებრიობის ცნებები დომინირებს, კულტურა დაისს წარმოადგენს, რომლის ბინდში იდუმალებათა სიმრავლე, შინაგანი, სულიერი სამყაროები ახალ ფორმას იძენს. ცივილიზაციის "დღე", თავისი აყალმაყალითა და საქმიანი ფუსფუსით, დაისისკენ იხრება და, მთვლემარე, სხვადასხვა ზღაპრული ფერის სხივთა პალიტრას აფრქვევს ყველა მიმართულებით, იმ ფერების პალიტრას, რომლებიც მზის ჩასვენებისას ბრწყინავს, ერთ დროს ნათელი და პროგნოზირებადი დღისგან შობილი მკრთალი, მაგრამ უხვი კულტურული მეტამორფოზების მსგავსად. ყოველივე ამქვეყნიური მიღწეული და ამოწურულია, ასე რომ ცივილიზაცია უახლოვდება თავის იდუმალ, ბურუსით მოცულ აღსასრულს. იგი კულტურის სახით ხელახლა იძენს ტრანსცენდენტურ ხედვას და ინტუიციას. როგორც ჰეგელს უყვარდა ხოლმე თქმა, "მინევრას ბუ ბურუსიდან გამოფრინდა".
ყოველი ცივილიზაცია გარკვეული პერიოდის მანძილზე ისტორიისა და პროგრესის იდეით იკვებება, მანამ, სანამ იგი მეტაფიზიკური აზროვნების ოქროს ასაკს მიაღწევს და ამოწურავს მისთვის განსაზღვრულ ხანას. სიცოცხლისშემდგომი არსებობა კულტურის სახით გრძელდება. დაღმასვლის პერიოდში აღსასრულს მიღწეული ცივილიზაცია კულტურისათვის დამახასიათებელ "ღამისეულ ხედვას" იძენს - იგი ახალი სამყაროსკენ იმზირება, რადგან უფრო გამწვავებულად შეიგრძნობს ყოფნა-არყოფნის საკითხს. ამ დროს საზოგადოებრივი საქმიანობის წამყვანი ელემენტი, პოლიტიკის ნაცვლად, რელიგია, ფილოსოფია და ხელოვნება ხდება. ასე რომ, გასული საუკუნის განმავლობაში სანკტ-პეტერბურგის ცივილიზაციის დაისმა (ნიკოლოზ I-დან ნიკოლოზ II-მდე, პუშკინიდან ბლოკამდე) განაპირობა განუმეორებელი რუსული კლასიკური ლიტერატურის ფენომენის წარმოშობა სწორედ მაშინ, როცა შემოქმედებითი ინტუიცია მწვავედ გრძნობდა სოციალური ურთიერთობების კრიზისს. მაშასადამე, კულტურა ცივილიზაციის მწუხრია, როგორც დუღილი წყლის გამოხდამდე, წყლის ღვინოდ გადაქცევა... - ანუ ფერისცვალების სასწაული.
ყველაზე მნიშვნელოვანი მომენტი ცივილიზაციის კულტურად ქცევისას შინაგანი ბზარის გაჩენაა. ეს შეიძლება შევადაროთ ადამიანს, რომელიც თავის თავს გარედან უყურებს. XVIII საუკუნის რუსული ცივილიზაცია, უიშვიათესი გამონაკლისების გარდა (ძირითადად, რადიშჩევისა და, ნაწილობრივ, დერჟავინის შემოქმედებაში), მონოლითურია, თავისუფალი თვითდაკვირვებით შემჩნეული ყოველგვარი "ნაკლისაგან". მხოლოდ 1820-იანი წლებიდან გაიყო მმართველი კლასი ორ ნაწილად და აღმოცენდა პოლიტიკური ოპოზიცია დეკაბრისტების სახით. სწორედ ამ "ზედმეტ ხალხს" ჩამოუყალიბდა პირველად "აუტსაიდერის" ფსიქოლოგია. შიდაგანხეთქილება დიდებულთა წრეში და, შესაბამისად, ამ ცივილიზაციის სოციალურ საფუძვლებში გაჩენილი ბზარი იქცა XIX საუკუნის შესანიშნავი რუსული კულტურის წარმოშობის საფუძვლად.
მაშასადამე, კულტურა აღსასრულს მიღწეული ცივილიზაციაა, რომელიც თავის აღსასრულს თვითგანადგურებით ეგებება; ეს შეიძლება იყოს პოლიტიკური ოპოზიცია, ეკონომიკური კრიზისი, ეკოლოგიური კატასტროფა, ან კულტურული მეტა-ენის გაჩენა, რომელიც თვითანალიზისა და თვითკრიტიკის საქმეში "ცივილიზებული" ენის როლს შეასრულებს. ცივილიზაციაში ტკივილისა და სიკვდილის განცდა კულტურად ქცევისათვის მზაობას მოასწავებს. არ არის საჭირო დავემალოთ ჩვენ თავს, ან ხელოვნურად გავიყუჩოთ ტკივილი, შევეწინააღმდეგოთ მოსალოდნელ სახეცვლას. ცივილიზაციის სტადია უნდა აღესრულოს, თავის ჭუპრში ძილსა და უძრაობას მიცემული მატლის მსგავსად, რათა შემდგომ მისგან უკვდავი სული – ღამის პეპელა - კულტურა აღმოცენდეს.
კულტურის თვითრეფლექსიისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს კერძო დისციპლინის ჩამოყალიბებას, რომლის შესწავლის მთავარი ობიექტი, სხვებისგან განსხვავებით, უშუალოდ კულტურის კატეგორია იქნება. სწორედ ასეთი მიმდინარეობა აღმოცენდა 1970-იანი და 1980-იანი წლების რუსეთში "კულტუროლოგიის" სახელით.

2. რა არის კულტუროლოგია?

"კულტუროლოგიის" ზუსტ ეკვივალენტად ინგლისურში გვხვდება ტერმინი "cultural studies". თუმცა, რუსული ტერმინი ყველაზე უფრო სრულყოფილად გამოხატავს ამ დისციპლინის ერთიან, მთლიან არსს, რომელიც არ განიხილება სხვადასხვა დარგის ჯამად. ამ შემთხვევაში დისციპლინის შესწავლის ობიექტია კულტურა, როგორც სხვადასხვა სახის კულტურათა - ეროვნული, პროფესიული, რასობრივი, სექსუალური თუ სხვა - ინტეგრალური სისტემა.
"საბჭოთა ცივილიზაციისაგან" შობილმა პოსტ-კომუნისტურმა კულტურამ სულ ახლახანს იბარტყა ახლადგამოჩეკილ რუსულ სახელმწიფოში, ამასობაში კი კულტუროლოგია თეთრ ლაქად რჩება ამ ქვეყნის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა სფეროში. საბჭოთა კავშირში "კულტურის თეორიას" მომავალ ბიბლიოთეკარებსა და კლუბის მუშაკებს ასწავლიდნენ, როგორც კულტურის საკითხების პოლიტიკურ მართვასა და შესაბამისი დაწესებულებების ადმინისტრაციულ მოწყობას. თუმცა, პოლიტიკა კულტურის ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილია და თავად წარმოადგენს კულტუროლოგიური ანალიზისა და განხილვის ობიექტს.
კულტუროლოგიური მეცნიერების ასეთ ჩამორჩენილობას ვერ დავაბრალებთ გამორჩეულ კულტუროლოგთა დეფიციტს. საკმარისია გავიხსენოთ, თუნდაც, მიხეილ ბახტინი, ალექსეი ლოსევი, სერგეი ავერინცევი, გიორგი გაჩოვი, იური ლოტმანი, ვიაჩესლავ ივანოვი, ვლადიმერ ტოპოროვი, ვლადიმერ ბიბლერი და სხვები. სწორედ ამაშია ჩვენი ახალშობილი კულტურის პარადოქსულობა: ნიჭიერი მწერლების ყოლა ყოველთვის არ განსაზღვრავს მდიდარი ლიტერატურის არსებობას, ისევე, როგორც ნიჭიერი მკვლევარების ყოლა ყოველთვის არ წარმოადგენს მეცნიერების მაღალი დონის წინაპირობას. აქედან გამომდინარე, კულტუროლოგიის არსებობას განაპირობებს საზოგადოებრივი აზროვნების, მოქმედებისა და იდეების ის სპეციფიკური ერთობლიობა, რომელიც ვერ მიიღწევა რამდენიმე (თითზე ჩამოსათვლელი) მოაზროვნის შემოქმედებით. გასაკვირი არ არის, რომ ყველა ჩვენი კულტუროლოგი კვლევის სხვა სფეროდანაა "მიგრირებული": ყველაზე ხშირად - ფილოსოფიიდან, ფილოლოგიიდან, მსოფლიო ხელოვნების ისტორიიდან; ისინი საკუთარი რისკის ფასად არღვევენ თავიანთი დისციპლინების მიჯნებს. მაგრამ საკითხავია, როდის შეძლებს კულტუროლოგია განვითარდეს, როგორც მეცნიერება ცოდნის საერთო სისტემით, რომელსაც შესწავლის საკუთარი ობიექტი ექნება? აღნიშნული ინტეგრალური სფერო, ბუნებრივია, შესაბამის საწყის საფეხურებს ითვალისწინებს სპეციალიზაციის დროს, მაგრამ ამჟამად, ამ ეტაპზე, ჩვენ ყველაზე მეტად უნივერსალური სპეციალისტები გვჭირდება, რომელთაც შეეძლებათ, თავი მოუყარონ სხვადასხვა ცოდნის სისტემებს, შეაჯერონ და გაამთლიანონ ისინი. დღესდღეისობით ჩვენ გვჭირდება კულტუროლოგები არამარტო ძველი ფილოლოგიიდან, ზოგადი სლავისტიკიდან ან რუსული ლიტერატურის ისტორიიდან, არამედ თავად კულტუროლოგიიდან, როგორც ასეთიდან.
ის ფაქტი, რომ კულტუროლოგია ვერანაირად ვერ ახდენდა გავლენას "საბჭოთა კულტურის" განვითარებაზე, ამ უკანასკნელის ამპარტავნობასა და ერთგანზომილებიანობაზე მეტყველებს. ოფიციალური კულტურისათვის უცხო იყო სხვა კულტურაზე დაკვირვება ან მასთან თავის შედარება, რადგან იგი თავს მიიჩნევდა ზე-ისტორიულ და ზე-კულტურულ მოვლენად. მან ვერ შესძლო თვითრეფლექსიის უნარის გამომუშავება, ანუ სწორედ იმისა, რასაც ეფუძნება კულტუროლოგია. ათწლეულების მანძილზე საბჭოთა ცივილიზაცია უფლებას იტოვებდა განესაჯა, მაგრამ არ ყოფილიყო განსჯილი, ახასიათებდა რა თავის თავს შეფასებითი ენით და იგნორირებას უკეთებდა ყოველგვარ განსხვავებულ, ობიექტურ თვალსაზრისს, რომელსაც იგი "იდეოლოგიურად მავნედ და უცხოდ" ნათლავდა. მას "კულტურ-აპოლოგია" უფრო სჭირდებოდა, ვიდრე კულტუროლოგია. ამის შედეგად საბჭოთა კულტურამ დაკარგა კულტურის ჭეშმარიტი თვისებები, რომელთა არსებობას სჭირდება დისტანცირების ზონა და ალტერნატიული აზრი.
მას შემდეგ, რაც რუსული კულტურა თანდათანობით ერკვევა საბჭოური განდიდების ილუზიით თავსმოხვეული თვითჰიპნოზის პარალიზებული მდგომარეობიდან, იგი თავის ბუნებრივ კალაპოტს უბრუნდება - იქცევა კვლავ მხოლოდ კულტურად, და სწორედ აქედან გამომდინარე, ჭეშმარიტ კულტურად. ეს მოძრავი, ობიექტური და მრავალსახოვანი თავისუფლების მდგომარეობაა, სადაც შეიძლება თავისუფლად მიიღო ან უკუაგდო ესა თუ ის კულტურული ფორმა, მიიღო მონაწილეობა ან სულაც უარი თქვა ამაზე და ა.შ. კულტუროლოგიურ მეცნიერებას ამჟამად უკვე გზა ხსნილი აქვს განვითარებისათვის, რადგან იგი ჩვენი კულტურის თვითგანსაზღვრის ერთგვარი იარაღია. მისთვის თვისობრივია თვითკრიტიკა, თვითუარყოფა და სხვადასხვა კონტრკულტურის წარმოქმნა. მარლაც, კონტრკულტურაზე საუბარი მხოლოდ ისეთი მაღალგავითარებული კულტურის პირობებში შეიძლება, რომელიც ზრდასრულია და გასაცემად მზადაა, იმ ადამიანის მსგავსად, რომელმაც ცხოვრებაში ყველაფერს მიაღწია და აღარაფერი დარჩენია, გარდა იმისა, რომ სხვას გაუზიაროს (დოსტოევსკის მოსაზრება). სწორედ ასევე, განვითარებული კულტურა უბრუნებს ვალს ბუნებასა და რწმენას, ეწირება რა უშუალობას, სიწრფელეს, თავისთავადობას, საყოველთაო ჰარმონიულობასა და სიყვარულს. "ბუნებაში გაქცევა" ფიზიკური გადარჩენის გარანტიით მხოლოდ ისეთ მდიდარ კულტურას ძალუძს, რომელიც მზადაა იმისათვის, რომ იგნორირებულ იქნას.
ასეთი სახის თვითგაუცხოება შესაძლებელია მხოლოდ კულტურის გარდამავალ ეტაპზე, რომელიც ძალიან წააგავს ადამიანის არსებობას ბუნებასა და სულს შორის. გავბედავ და კულტურის ჩემეულ განსაზღვრებას დავუმატებ ასეულობით უკვე არსებულ დეფინიციას: კულტურა არის ყველაფერი, რაც ადამინის მიერაა შექმნილი და რაც ამავდროულად ქმნის ადამიანს. ლურსმნებიცა და მანქანებიც ადამიანის შექმნილია, მაგრამ ვინაიდან ისინი მხოლოდ სხვა საგნების დასამზადებლადაა განკუთვნილი, ჩვენ მათ კულტურის ნაწილად არ განვიხილავთ. ხეებსა და ყვავილებს შეუძლიათ გარკვეულწილად ადამიანის სულის (ხასიათის) ჩამოყალიბებაზე გავლენის მოხდენა, მაგრამ ისინი არ არიან ადამიანის მიერ შექმნილი. კულტურა, ამ სიტყვის ფართო გაგებით, კაცობრიობის თვითშექმნაა: მხოლოდ კულტურული აქტივობის დროს გვევლინება ადამიანი შემოქმედადაც და ქმნილებადაც, რომელსაც ერთდროულად აქვს ღვთიური შემოქმედისა და უმწეო ქმნილების თვისებები. ინფორმაციის თეორიის ენაზე რომ ვთქვათ, ბუნება ტექსტია, რომელსაც ადამიანი იღებს, გამომგზავნი კი სულ სხვაა. კულტი, პირიქით - ტექსტია, რომელსაც ადამინი აგზავნის, თუმცა მიმღები ვიღაც სხვაა. კულტურა ის ტექსტია, რომლის გამომგზავნიცა და მიმღებიც კაცობრიობაა - ყველა ერისა და თაობის საკრებულო.
თუ კულტურა კაცობრიობის სარკეა, კულტუროლოგია კულტურის თვითშემეცნების განსახიერებაა, რომელიც, გარე ობიექტების თითქმის ნაძალადევი წარმოების პირობებში, ადამიანის სულის მუდმივ თვითგაუცხოებას და მათი ინტერპრეტაციისა და ათვისებისას თვითფლობას განაპირობებს. კულტუროლოგია კულტურისთვის ისაა, რაც კულტურა კაცობრიობისათვის - თვითშემცნებისა და თვითრეგულაციის საშუალება. თუ კულტურა ბუნების კულტივირებაა, მაშინ კულტუროლოგია არამარტო კულტურის კვლევაა, არამედ მისი შემდგომი კულტივაციაც. თვითრეფლექსიისა და თვითგაუცხოების პროცესში კულტურა თავისივე ინტელექტუალური მოღვაწების ობიექტად იქცევა, კულტუროლოგია კი - ამ მოღვაწეობის ასპარეზად.
ასე რომ, საბუნებისმეტყველო დისციპლინებისგან კულტურის მეცნიერებები შეგვიძლია განვასხვაოთ იმით, რომ ეს უკანასკნელნი თავიანთი კვლევის ობიექტის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენენ: ფიზიკა და ბიოლოგია არ ეკუთვნიან ბუნებას, მაშინ როცა ფილოლოგია და ფსიქოლოგია კულტურის ნაწილებია. კულტუროლოგია კულტურის სხვადასხვა ნაწილთა ერთიან ცოდნას გვთავაზობს. კულტურა მოიცავს მრავალ ხელობას, მეცნიერებას, საქმიანობას, ხელოვნების სხვადასხვა სფეროს, პროფესიასა თუ რწმენას, რომელთაც განვითარების საკუთარი, დამოუკიდებელი გზა აქვთ და ნაკლებ შეხებაში არიან ერთმანეთთან. კულტუროლოგია სწავლობს თითოეულ აღნიშნულ სფეროში წარმოდგენილ მთლიანობას, როგორც სხვა მთლიანობის დაუსრულებელ ნაწილს - ფუნდამენტურ ქვეცნობიერს, რომელიც აერთიანებს საზოგადოებრივი ცნობიერების ყველა ფორმას: ესთეტიკასა და ეთიკას, ხელოვნებასა და მეცნიერებას, პოლიტიკასა და მითოლოგიას. კულტუროლოგიის ინტერესის სფერო სცილდება ყოველი ცალკეული ჰუმანიტარული დისციპლინის საზღვრებს. მაგალითად, მკაცრი მნიშვნელობით, ესთეტიკას არანაირი წარმოდგენა არა აქვს ავანგარდული ხელოვნებისა და რელიგიის ურთიერთმიმართებაზე - მეოცე საუკუნის ესქატოლოგიურ აზროვნებაზე; იგივე შეიძლება ითქვას თეოლოგიაზე. კულტურული მთლიანობის წარმოდგენისათვის მივმართავთ კულტუროლოგიას, რომელშიც ნათლად ჩანს ცაკლეულ დისციპლინებს შორის კავშირი. კულტუროლოგიასა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებს შორის ურთიერთობა მათემატიკასა და ბუნებისმეტყველებას შორის არსებულის მსგავსია: ორივე მეტა-ენის, მეტა-მეცნიერული აზროვნებისა და ხასიათის სფეროს განეკუთვნება. ტერმინი "კულტურა", ისევე როგორც "ბუნების" ცნება, უფართოესი და ამომწურავია.
რაც შეეხება კულტურისა და საზოგადოების ურთიერთმიმართებას, აქცენტი ყოველთვის უკანასკნელზე კეთდებოდა, ხოლო კულტურა განიხილებოდა, როგორც საზოგადოებრივი განვითარების გარკვეული ეტაპის თანამდევი მოვლენა, ანუ რაღაც მეორეხარისხოვანი და გარემოებითი. ამან გამოიწვია კულტუროლოგიის მოქცევა სოციალური კვლევების ჩარჩოებში, რითაც ეს დარგი კულტურის სოციოლოგიის ჩრდილში მოექცა. ეს იგივეა, რაც ესთეტიკის ჩანაცვლება ხელოვნების სოციოლოგიით, ან ფიზიკისა - მეცნიერების სოციოლოგიით). უნდა ვაღიაროთ, რომ საზოგადოებრივი წყობის გარკვეული ელემენტები განსაზღვრავენ კულტურის გარკვეული ელემენტების განვითარებას ან, პირიქით, შეფერხებას, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ კულტურის აგებულება მთლიანად საზოგადოებრივ ურთიერთობებზეა დამოკიდებული: მას სასიცოცხლო ენერგიის საკუთარი წყარო აქვს, რომელიც საზოგადოებრივი განვითარებას უზრუნველყოფს. კულტურის სფერო გაცილებით ფართო და ღრმაა, ვიდრე საზოგადოების, როგორც ასეთის. მაშინ, როცა საზოგადოება მოიცავს ცოცხალ ადამიანებს, მათ კოლექტიური თანაარსებობასა და სოციალური როლების ურთიერთქმედებას, კულტურა მოიცავს აგრეთვე წარსული თაობების მიერ მოპოვებულ მიღწევებს ხელოვნებაში, მეცნიერებაში, ზნეობრივ ღირებულებებსა თუ სხვა სფეროებში. საზოგადოება კულტურის მხოლოდ ერთი, ჰორიზონტალური შრეა, ეს უკანასკნელი კი თავის თავში აერთიანებს ყველა ისტორიულ სამყაროს, რომელთა მუდმივი დინამიკა აისახება ისტორიულ წყაროებსა თუ ნაწარმოებებში - ქვეყნიდან ქვეყანაში, თაობიდან თაობაში. კულტურა ადამიანების რეალიზებული თვითრეფლექსიაა, აქედან გამომდინარე, ადამიანი, ხდება რა კულტურის ნაწილი და ითვისებს კულტურული მემკვიდრეობის სხვადასხვა დონეს, კაცობრიობის უფრო და უფრო მეტ სხვადასხვა ასპექტს შეიმეცნებს საკუთარ თავში.
რა თქმა უნდა, კულტურა საზოგადოებრივ მხარესაც მოიცავს, თუმცა მასთან არ უნდა გავაიგივოთ. იყო საზოგადოების ნაწილი და, ამავე დროს, ინარჩუნებდე მისგან თავისუფლებას - აი, რა არის კულტურა. იგი საზოგადოების სისხლსა და ხორცში აღწევს, რათა გაათავისუფლოს ადამიანები თავიანთი საზოგადოებრივი ყოფის შეზღუდვებისგან, მისეული რეპრესიული ტენდენციებისა და ისტორიული აკრძალვებისგან, მსგავსად სულისა, რომელიც სხეულშია და ეხმარება მას გარე სირთულეების დაძლევაში. საზოგადოება ისეთი არა-საზოგადოებრივი, მეტა-სოციალური და ტრანს-სოციალური ელემენტებით უნდა საზრდოობდეს, რომლებიც სხვადასხვა ეპოქის კულტურებში მისტიკური გამოვლინებების, შემოქმედებითი წარმოსახვისა და ზნეობრივი იმპერატივების სახით ვლინდება. კულტურა საზოგადოებრივი სხეულის ღრუბლისებური თვისებაა, რომელიც საშუალებას აძლევს მას, ისუნთქოს ყველა ეპოქის ჰაერი.
ჭეშმარიტ დემოკრატიულ საზოგადოებებში თავისუფლების მთავარ ძალად უფრო კულტურის იდეალი გვევლინება, ვიდრე პოლიტიკა ან ტექნოლოგია. თუ ზემოთ შემოთავაზებულ დეფინიციას განვავრცობთ, უნდა აღვნიშნოთ, რომ კულტურა ადამიანის ქმნილებაა იმდენად, რამდენადაც იგი თავისუფალია ფიზიკური, სოციალური და სხვა სახის მოთხოვნილებებისაგან; ამავე დროს, კულტურა სხვა ადამიანების გამათავისუფლებელ ძალადაც გამოდის. ეს არის თავისუფლების ობიექტივირებული, დროსა და სივრცეში შეუზღუდავი ფორმა, რომლის წყალობით ინდივიდი შეიძლება იქცეს მთელი კაცობრიობის - წარსულში, აწმყოსა თუ მომავალში არსებულის - მემკვიდრედ.
სოციალური კატაკლიზმები და რევოლუციები (როგორსაც დღეს რუსეთი განიცდის) კიდევ ერთხელ გვარწმუნებს ჩვენი საზოგადოებისათვის ლიბერალური პერსპექტივის აუცილებლობაში, ისეთი კულტურული აზროვნების საჭიროებაში, რომელიც, როგორც წესი, პოლიტიკურ გადატრიალებას მოსდევს (და ხშირად მას უპირისპირდება) და სცილდება პოლიტიკის საზღვრებს. სწორედ ამიტომ შეესაბამება ოსიპ მანდელშტამის მიერ 1920 წელს. წარმოთქმული სიტყვები ჩვენს დღევანდელობას: "ღვთიური სიგიჟის მდგომარეობაში პოეტები ყველა კულტურისა და ყველა დროის ენაზე მეტყველებენ. არაფერია შეუძლებელი. როგორც მომაკვდავი ადამიანის ოთახის კარებია ყველასთვის ღია, ისევე ძველი სამყაროს კარიბჭეა შეღებული ბრბოსათვის. უცაბედად ყველაფერი საერთო საკუთრება ხდება, მიდი და აიღე; ყველაფერი ხელმისაწვდომი და გასაგებია - ყველა ლაბირინთი, სამალავი თუ საიდუმლო გასასვლელი. ასევე სიტყვა ხდება არა შვიდ, არამედ უკვე ათას-ლულიანი ფლეიტა, აჟღერებული ყველა ეპოქის სუნთქვით".
ჭეშმარიტი კულტურული შემოქმედების დროს არავის შეუძლია აღება გაცემის ან რაიმე ახლის შექმნის გარეშე. თუმცა რუსულ ბიბლიოთეკათა საგნობრივი კატალოგების "კულტურის" განყოფილებაში თქვენ შეგხვდებათ ბიბლიოთეკების, მუზეუმების, ისტორიული ღირსშესანიშნაობების, კოლექციონერებისა და რესტავრატორების, კლუბების, კულტურული წრეებისა და საზოგადოებების, კულტურასთან დაკავშირებული დაწესებულებებისა და სააგენტოების ბიბლიოგრაფია. ეს მიუთითებს კულტურის ფართოდ გავრცელებულ მცდარ გაგებაზე, რომელიც გულისხმობს მხოლოდ კულტურის შედევრთა კოლექციონირებას, შენახვასა და რესტავრირებას, ან კულტურის გაიგივებას პროპაგანდისტულ საქმიანობასთან, განათლებასა და აგიტაციასთან - თითქოს ძირითადი კულტურული ღირებულებანი წარსულშია შექმნილი და ჩვენი ერთადერთი მოვალეობაა მათი თანაბრად, სამართლიანად მიწოდება მასებისათვის. დასავლეთი ხშირად იწოდება "მომხმარებელ საზოგადოებად". შეიძლება, ამაში გარკვეული სიმართლე იყოს, მაგრამ უნდა გავიხსენოთ: რაღაც რომ მოიხმარო მასიურად და მზარდი რაოდენობით, პირველ რიგში, იგი უნდა შექმნა. მეორე მხრივ, საბჭოთა საზოგადოებას შეიძლება "დისტრიბუციული საზოგადოება" ვუწოდოთ, რადგან იქ ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო, თუ ვინ რამდენს იღებს, და არა ვინ რამდენს ქმნის. მოხმარება არ უნდა იყოს გადამწყვეტი საკითხი, მითუმეტეს მაშინ, როცა წარმოებული ხშირად არცაა გამიზნული მოხმარებისათვის, ხოლო რეგულირებული, მართვადი განაწილება მოხმარებისა და წარმოების წონასწორობის გასაღებია. "განაწილების კომპლექსი" ან ნევროზი რუსული კულტურაშიც ცოცხლობს: მაშინ, როცა ცოტა თუ ფიქრობს რაიმე ღირებულისა და ახლის შექმნაზე, მთავარ საზრუნავად რჩება იმის გადანაწილება, რაც უკვე შექმნილია (არა მაინცდამაინც ჩვენს მიერ), ათწლეულებისა და საუკუნეების წინ. აქედან მოდის ისეთი რეტროსპექტული საქმიანობისათვის "კულტურულის" იარლიყის მიწებება, როგორიცაა "კულტურული" ღონისძიებები, "მასობრივ-კულტურული" სამუშაო, "კულტურული ექსკურსიები", "კულტორგი" (სამუშაოზე ადგილებზე კულტურული საკითხების ორგანიზატორი), "კულტურნიკი" (კულტურის საკითხთა ორგანიზატორი საშვებულებო კურორტებზე) და ა.შ. ფართო, საყოველთაო მნიშვნელობით, კულტურა გათანაბრებულია განათლების მიღებასთან, გაწვრთნილობასთან, ტრადიციათა ათვისებასთან, რომელიც გამოხატულია ფიქტიური უნიკალური გამოთქმით - "კულტურული ადამიანი", რომელიც, უხეშად რომ ვთქვად, ნიშნავს "ნაკითხს", "კარგად ინფორმირებულს", "ზრდილს", "ყურადღებიანს". მაგრამ კულტურა არ არის თუნდაც ყველაზე კეთილშობილურ ჩვეულებათა და უნართა ერთობლიობა; იგი უფრო შემოქმედებითობისა და თავისუფლების ერთობაა, სადაც პიროვნება ხდება თავისი თავის შემოქმედიცა და ქმნილებაც. კულტურა, პირველ რიგში, ლაბორატორიაა, სადაც შემოქმედებითი შესაძლებლობები მოწმდება.

3. კულტურის ლაბორატორია

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, კულტურას ესაჭიროება არა მარტო ბიბლიოთეკები, მუზეუმები და სკოლები (თუმცა, ხშირად მათი დეფიციტიც იგრძნობა), არამედ, პირველ რიგში, ლაბორატორიები, რომლებიც ორიენტირებული იქნება არა დიდი ოდენობის, არამედ თვისებრივად ახალი ელემენტებისა და იდეების ექსპერიმენტულ წარმოებაზე. ბოლოს და ბოლოს, თანამედროვე კულტურა სახელოსნოებში, ალქიმიკოსთა ლაბორატორიებსა და ხელოვანთა ატელიეებში იშვა. კულტურული გარდატეხა (რომელიც მნიშვნელოვანწილად ყოველთვის მსგავსია პოლიტიკური "პერესტროიკისა") ყოველთვის წარმოშობს ინტელექტუალური შემოქმედების ისეთი ფორმების საჭიროებას, რომლებიც არ არის სოციალურად აქტუალური და გაბატონებული იდეოლოგიისაგან დიამეტრულად განსხვავებულია. თავისი შინაგანი ბუნებით, კულტურა შემეცნების ალტერნატიული ფორმაა: XV საუკუნეში იგი რელიგიის ალტერნატივას გვთავაზობდა, XX საუკუნეში - პოლიტიკის, ხოლო XXV საუკუნეში, შესაძლოა, მეცნიერების ალტერნატივადაც კი წარმოგვიდგეს. თავად კულტურის ალტერნატივის წარმოდგენა შეუძლებელია, რამდენადაც ჩვენ მას წარმოვიდგენთ ალტერნატივათა ერთობლიობად, რომელიც საერთო საკაცობრიო თავისუფლებას ეფუძნება.
საზოგადოებას სჭირდება კულტუროლოგია იმისათვის, რომ წარმატებით მოახერხოს ადამიანურ შესაძლებლობათა კონცენტრირება. გარდა ამისა, კულტუროლოგია არა მარტო ინდივიდუალური შემეცნების განუყოფელ ნაწილია, არამედ მისი ცნობიერების მთლიანობასაც წარმოადგენს, რომელიც თავის თავში აერთიანებს ცხოვრებისა და კულტურული მოღვაწეობის ყველა მხარეს. თუ კულტურა უზურპირებულია მისი ერთ-ერთი კომპონენტის (მაგ., პოლიტიკის, ტექნოლოგიის თუ ეკოლოგიის) მიერ, მაშინ მოსალოდნელია ტოტალიტარიზმის გარკვეული ტიპის ჩამოყალიბება, რომელიც ყველა სხვაზე იბატონებს. პოსტ-ტოტალიტარულ ქვეყანაში დადებითი შედეგი შეიძლება მხოლოდ ისეთმა "ტოტალიტარიზმმა" მოგვცეს, რომლის დროსაც გაბატონებულია კულტურა, როგორც ნებისმიერი სახის პოლიტიკური მოღვაწეობის, შემოქმედებითი ძიების თუ მეცნიერული კვლევის თავისუფალი ერთიანობა. ამ თვალსაზრისით, გვევლინებიან რა ადამიანის თავისუფლების გარანტად, ფილოსოფია, ხელოვნება, მეცნიერება და პოლიტიკა აბალანსებენ ერთმანეთის გავლენას ინდივიდუმსა და კულტურაზე, რის გარეშე ეს გავლენა ყოვლისმომცველი და მშთანთქავი ხდება. სწორედ ასეთი ურთიერთგაწონასწორებულობის ფონზე რჩება კულტურა იმ ძალად, რომელიც ათავისუფლებს ადამიანს რელიგიური ფანატიზმის, პოლიტიკური ავტორიტარიზმის, სციენტიზმის, ესთეტიზმის, მორალიზმის, ტექნოკრატიისაგან - ყოველივე იმისგან, რაც თავისთავადობასა და საყოველთაობაზე პრეტენზიის მქონე რომელიმე კულტურული ელემენტის ბატონობას მოაქვს.
თუმცა, ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ კულტურა არსებობს "დაყავი და იბატონეს" პრინციპით. იგი უფრო "ათავისუფლებს გამთლიანებით": კულტურა არა იმდენად მართავს საკუთარ ელემენტებს, რამდენადაც ათავისუფლებს მათ შინაგანი შეზღუდულობისაგან უფრო სრულქმნილ მთლიანობაში გაერთიანების გზით. კულტურა გვაძლევს საშუალებას, თავი ავარიდოთ მისი ცალკეული სფეროების ბატონობას და მხოლოდ "პოლიტიკურ", "ტექნიკურ" ან "მორალურ" პიროვნებად ყოფნას.
მეცნიერებისა და ხელოვნების, ფილოსოფიისა და რელიგიის ერთობლიობა ქმნის თანამედროვე კულტურის ლაბორატორიის შესწავლის ძირითად საგანს, რომელმაც თავადვე უნდა შეიმუშაოს კულტურის გათავისუფლების მთავარი და გამაერთიანებელი კონცეფცია. მიხაილ ბახტინი ხაზს უსვამდა იმ გარემოებას, რომ "ყველაზე ინტენსიური და ნაყოფიერი არსებობა ნებისმიერი კულტურისა თვალსაჩინოა მისი სხვადასხვა სფეროს მიჯნებზე, და არა ამ სფეროთა შიგნით, სიღრმეებში". რუსული კულტუროლოგიის ეს უმთავრესი ინტუიციური მიგნება შემდგომში ბახტინის მემკვიდრემ, ფილოსოფოსმა ვლადიმერ ბიბლერმა განავითარა: "კულტურა არსებობს და ვითარდება როგორც კულტურა მხოლოდ კულტურათა გამყოფ მიჯნებზე... კულტურა თანაარსებობისა და სხვადასხვა წარსულის, აწმყოსა თუ მომავლის ხალხთა ურთიერთობის ფენომენია, რომელიც ურთიერთდიალოგის და ურთიერთმოტივირების ფონზე მიმდინარეობს..." ასე რომ, კულტურა არასოდესაა წმინდად თავისთავადი - იგი თავისივე მიჯნებზე არსებობს, ურთიერთქმედებს რა სხვადასხვა კულტურასთან, რომლებიც ერთმანეთისგან განსხვავებიან სხვადასხვა კატეგორიით - იქნება ის ასაკობრივი, სოციალური თუ პროფესიული სტატუსი. კულტურა - ესაა ურთიერთქმედება ახალგაზრდა და "მოზრდილ", ტრადიციულ და ავანგარდულ, მასობრივ და ელიტურ, პოლიტიკურ და სახელოვნებო კულტურებს შორის. ლაბორატორიის მთავარი მიზანია ამ ურთიერთქმედებათა სიღრმეების, იქ არსებული უხილავი ნათესაური კავშირების შესწავლა, ასევე "ერთიანობის" მზარდი ტენდენციის კვლევა.
ტერმინი "თანამედროვე" არ უნდა გვესმოდეს მეტისმეტად ვიწრო გაგებით. თანამედროვე არის ის, რისი დროც მოვიდა. დღეს რუსეთში ადრეული ქრისტიანობის ეპოქა უფრო თანამედროვეა, ვიდრე გამანათლებლობის. ეს იმიტომ, რომ ჩვენ სასტიკად ჩამოვრჩით დროს, ჩვენთვის თანამედროვეობის საზღვრები მოიცავს მთლიანად სოლოვიოვისა და ნიცშეს ჯერ კიდევ შეუცნობელ სამყაროს, ჩაადაევისა და ხომიაკოვის, კერკეგორისა და შელინგის საუკუნენახევრიან ეპოქას. თანამედროვეობის საზღვრები სწვდება ათასი თუ ორი ათასი წლის წინანდელ ეპოქასაც კი, როცა ჩვენსა და მსოფლიო კულტურის ისტორიაში დიდი გარდატეხა მოხდა. ყველაფერი ეს შეიძლება იყოს უფრო "თანა-დროული", ვიდრე თავიანთ ეპოქაში. უფრო მეტიც - მისი დაუბრუნებლობა და აუნაზღაურებლობა იმისა, რაც გამოვტოვეთ, დღითიდღე უფრო და უფრო მწვავედ იგრძნობა, ისევე, როგორც ამ გამოტოვებულის ჩვენს ცხოვრებაში შემოსვლის აუცილებლობა. აქედან გამომდინარე, ჩვენ არ შეგვიძლია "თანამედროვეობის" შემოსაზღვრა ქრონოლოგიური ჩარჩოებით. ჩვენი ლაბორატორიის პროგრამა ითვალისწინებს იმ კულტურულ ტრადიციათა შესწავლას, რომლებსაც ეფუძნება თანამედროვეობა და რომლებიც თანამედროვეობის წარმომშობად მიიჩნევა, როგორც დღევანდელობაში სხვადასხვა ეპოქის ინტუიციური თავმოყრა.
თავისი მცირერიცხოვანი სამეცნიერო კოლექტივით, ლაბორატორია მიკროკულტურაა, რომელშიც მოდელირდება მაკროკულტურის პროცესები და ფორმები, მათი განვითარებისა და მიმართულებების სხარტი და მოკლე პროგნოზები. ასეთი კულტუროლოგიური ძიების შედეგი თავად წარმოადგენს თანამედროვე კულტურის ნაწილს, თუმცა იგი უფრო მაღალ საფეხურზე აყვანილი საზრისია, რომელიც თავის თავს მთლიანობაში მოიაზრებს, როგორც სხვადასხვა კულტურის სულიერ სინთეზს. კულტუროლოგია კულტურის გენეზისის ათვლის წერტილად იქცევა: ცნობიერი ინტერდისციპლინური შემოქმედებითობა გულისხმობს არა მარტო მეცნიერებისა და ხელოვნების ინდივიდუალური შედევრების შექმნას, არამედ კულტურის ჟანრში მოღვაწეობასაც. ასე რომ, მიზანი ორგვარად უნდა იქნეს გააზრებული: ჩვენი ლაბორატორია მოწოდებულია როგორც თანამედროვე კულტურის კვლევის, ასევე მისი ახალი, ექსპერიმენტული ფორმების შემუშავებისათვის.
ყველაზე კარგი იქნებოდა, გველაპარაკა არა ერთი ან ორი ლაბორატორიის, არამედ მთელი ლაბორატორიული მოძრაობის შესახებ, რომლის მეშვეობით შესაძლებელი გახდებოდა ერთდროულად კულტურის ანალიზი და მისი სხვადასხვა ფორმისა და მიმართულების შემუშავება. რუსეთისათვის, საერთოდ, დამახასიათებელია ძლიერი მიდრეკილება თვითშემეცნების, რეფლექსიისა და თვითრეფლექსიისადმი, რომლებიც ინდივიდუალური ყოფიერების შინაგანი მთლიანობის დამანგრევლადაა მიჩნეული. სინამდვილეში, მხოლოდ თვით-შემეცნებას შეუძლია ასეთი მთლიანობის უზრუნველყოფა: იგი საშუალებას აძლევს პიროვნებას, რომელშიც თავმოყრილი და მთლიანობად შეკრულია სხვადასხვა ჩვეულება და ხასიათი, იქცეს "რაღაცად საკუთარი თავისათვის". ანალოგიურად საჭიროებს თვითშემეცნებას კულტურაც, რომელიც წარმოადგენს მეცნიერების, ხელოვნების, ტრადიციის, ტექსტებისა და პროფესიების წარმოუდგენლად ვრცელ აგრეგატს. კულტურის შესწავლის ლაბორატორიული მეთოდი შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ნაბიჯი თვითშემეცნებისაკენ, საკუთარ თავში მთლიანობისა და ამ მთლიანობის შემოქმედების ფორმების აღმოჩენისაკენ.
რატომ უნდა იყოს მეცნიერება და ხელოვნება, პოლიტიკა და ფილოსოფია შემოქმედების სფერო და არა კულტურის, როგორც ასეთისა? ადამიანთა ცნობიერების მზარდი ინტეგრაციის ფონზე, მისი ძალები კონცენტრირდება ტრანსკულტურული შემოქმედებითი მოღვაწეობის სფეროში, გამომდინარე იქიდან, რომ ტრანსკულტურა წარმოადგენს კულტურის ისეთ ფენომენს, რომელიც წარმოშობილია არა მისი ცაკლეული სფეროებიდან, არამედ თავად კულტურის მთლიანი ფორმებიდან, მისი1 ყველაშემადგენელი ნაწილის ურთიერთქმედების გზით. მთელი ჩვენი პოსტკომუნისტური კულტურა შეიძლება იქცეს ლაბორატორიად, რომელშიც ყველა მანამდე არსებული კულტურული ფორმა და სტილი ხელახლა აღმოჩენილი და გაერთიანებული იქნება ახალ, არა-ტოტალიტარულ მთლიანობაში.

4. კულტურა და რელიგია

ცხადია, ზემოთხსენებული მთლიანობის საკითხის წინ წამოწევისას დგება კულტურისა და რელიგიის ურთიერთობის მტკივნეული პრობლემა. ამ საკითხის ორივე მხარე აბსოლუტურად იგნორირებული იყო საბჭოთა კავშირში. ოფიციალური კულტურა მხოლოდ ჰუმანისტურ და ათეისტურ ღირებულებებს ცნობდა, ხოლო ორთოდოქსული ეკლესიის თვალსაზრისით, მორწმუნე უნდა გარიდებოდა "კულტურულ" ღონისძიებებს. დროა გავთავისუფლდეთ იმ მცდარი აზრისაგან, რომელსაც, რაც არ უნდა გასაკვირი იყოს, ბევრი მორწმუნე თუ ათეისტი იზიარებდა: რომ მხოლოდ კულტურის წარსული მხარე მიეკუთვნება რელიგიას, ხოლო კულტურულ მომავალს არაფერი აქვს საერთო რწმენასთან.
ხაზი მინდა გავუსვა იმას, რომ რევოლუციამდელ და მის შემდგომ ხანაშიც დამოკიდებულება რელიგიასა და კულტურას შორის გამოიხატებოდა მათი ურთიერთინდიფერენტულობითა და შეუთავსებადობითაც კი. ცნობილი ფაქტია, რომ დიდი რუსი პოეტი პუშკინი და დიდი რუსი წმინდანი სერაფიმ საროველი ერთ პერიოდში მოღვაწეობდნენ, მაგრამ ერთმანეთის შესახებ არაფერი გაეგოთ. ასეთი ტენდენცია შეიძლება, საერთო ჯამში, დამღუპველი გამოდგეს რუსული კულტურისთვის. ეს გაუცხოება შეიძლება მართლმადიდებლური სულიერების გარკვეულ თავისებურებებს მივაწეროთ, მაგალითად, მის უნდობლობას ცხოვრების მიწიერი, პროფანული სფეროსადმი. რელიური მოწოდებებით გატაცებული გოგოლი და ტოლსტოი იმავდროულად შეუწყნარებელ დამოკიდებულებას იჩენდნენ კულტურის მიმართ, თავიანთი უწინდელი მხატვრული შემოქმედების ჩათვლით. მეორე მხრივ, როდესაც კულტურა თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის პრეტენზიას აცხადებს, იგი აგრესიულად ესხმის თავს რელიგიურ ღირებულებებს: საბჭოთა ათეისტური პროპაგანდა აღორძინებისდროინდელი ანტიკლერიკალური მოძრაობის განზოგადებული სახეა. ჩვენთვის უკვე ნათელია, თუ რაოდენ დამღუპველია გამიჯვნა ორივე მხარისათვის. კულტურა კარგავს თავის სულიერ საფუძველს, მეტიც - ეტიმოლოგიურ ძირს ("კულტი"), გადაიზრდება რა "განათლებულობის" კატეგორიაში, რასაც სტალინი "ადამიანის სულის სრულყოფას" უწოდებდა. რაც შეეხება რელიგიას, იგი კარგავს თავის ცხოველმყოფელობას, იფიტება და იღებს რიტუალის - სულის გადარჩენის საშუალების - ფორმას, რომელიც მოხუცებულობაშია მიმზიდველი.

კულტურასა და რელიგიას შორის არსებული ეს გაუცხოება თანდათან დასასრულს უახლოვდება. მეოცე საუკუნის დასაწყისის გამოჩენილი მოაზროვნეების - ვლადიმერ სოლოვიოვის, დიმიტრი მერეჟკოვსკის, ნიკოლაი ბერდიაევის მოღვაწეობა სწორედ რელიგიისა და კულტურის, როგორც ორი უმნიშვნელოვანესი სფეროს, საბოლოო შეხვედრა და შეთანხმება იყო. ეს იდეა საუკუნის ბოლოს შეიძლება აშკარა და უპირველეს იმპერატივად იქცეს. რელიგია და კულტურა ერთი მთელის ორი განუყოფელი ნაწილია, მისი შემოქმედების აღმასვლა და დაღმასვლა, სუნთქვა და ამოსუნთქვაა.
თუმცა, ამავე დროს, ნაციონალისტურ და ნახევრად-ორთოდოქსულ მწერლობაში შეიმჩნევა სულიერი ცხოვრების შუასაკუნეობრივი ფორმების დამკვიდრების, კულტურაზე ეკლესიის კონტროლის უფლების დაბრუნების ცდები. მაგრამ თუ ერთგან, დროის ერთ მონაკვეთში, ასეთი უთანასწორობა წარმოიშობა, კულტურა სხვა დროს მაინც თავისას მოითხოვს.
მე მჯერა, რომ ადამიანური ყოფის და ცნობიერების ამ ორი გლობალური სისტემის ახალი ტიპის ურთიერთობის ფორმები კულტუროლოგიამ უნდა შეიმუშაოს. ამის დასამტკიცებლად პარალელს გავავლებ ურთიერთობასთან, ერთი მხრივ, მატერიალურ კულტურასა და ბუნებას, და, მეორე მხრივ, სულიერ კულტურასა და რელიგიას შორის. უძველესი ხანიდან მოყოლებული, შუა საუკუნეების ჩათვლითაც კი ადამიანი თითქმის მთლიანად ბუნებაზე იყო დამოკიდებული, მაგრამ აღორძინების ეპოქიდან დაწყებული, იგი ცდილობდა, გათავისუფლებულიყო გარემომცველი ბუნების გავლენისაგან. ამის შედეგად, მან იმდენად უგულებელყო და დაიმორჩილა ბუნება, იმდენად ამოწურა სასიცოცხლო რესურსები, რომ თავისივე დაბინძურებული ჰაერით სუნთქვა გაუჭირდა და მოწამლული ნაკადულის სიახლოვეს წყურვილით სიკვდილი დაემუქრა.
მსგავსი პროცესები განვითარდა სულიერ სფეროში. როდესაც სამყაროს ცენტრიდან ღმერთი მოიშორეს და უარყვეს, როგორც ყოველივე ხილულისა თუ უხილავის შემოქმედი, ვინ დაიკავა მისი ადგილი? თავიდან ეს იყო მთელი კაცობრიობის კოლექტიური ეგოცენტრიზმი, შემდეგ სოციალური კრიტერიუმი გაბატონდა, შემდეგ კი "სამყაროს ცენტრი" ექსპლუატირებულ საზოგადოებასა და ჩაგრულ კლასებთან გაიგივდა. მოგვიანებით, პოლიტიკის და "პარტიის ერთგულების" "სულიერებამ" კულტურის რაობა პარტიული ლიდერების გაღმერთებამდე და "ფიურერებამდე" დაიყვანა. ამის შედეგად, ღმერთისაგან სრული თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობის ძიებაში სულიერმა კულტურამ შემოიძარცვა ყოვეგვარი მაცოცხლებელი ენერგია, ჰუმანისტური მრწამსი, მსგავსად ტექნიკური კულტურისა, რომელიც ბუნებაზე გაბატონდა და აღარავითარ სარგებელს არ აძლევს კაცობრიობას.
სად ვეძიეოთ გამოსავალი? ნუთუ კვლავ ბუნების ბატონობას ან ზებუნებრივის წინაშე ძრწოლვით მოცახცახე ადამიანს უნდა დავუბრუნდეთ? მე ვფიქრობ, რომ ტრანსკულტურული მიდგომა ორივე - მატერიალური და სულიერი კულტურისადმი ყველაზე იმედისმომცემია. სხვაგვარად, ავტონომიის ოთხსაუკუნოვანი ძიებით გადაღლილი კულტურა თანდათანობით კვლავ იბრუნებს კულტურისმიღმურ ფასეულობებს ბუნებრივ და ზებუნებრივ სამყაროში. ეკოლოგიის, ანუ მატერიალური კულტურის ბუნებასთან ურთიერთობის შესწავლა კულტურის ზებუნებრივისადმი მიმართების ანალოგიით უნდა მოხდეს. კულტურულმა ეგოცენტრიზმმა გზა უნდა დაუთმოს ეკო-ცენტრიზმს, ისევე, როგორც კულტურა კვეთს თავისივე საზღვრებს ქვევით - ბუნებამდე და ზევით - ღმერთისაკენ.
მე გთავაზობთ არა ნატურო-ცენტრიზმის ძველ მოდელს ან შუასაუკუნებრივ თეო-ცენტრიზმს, არამედ დღევანდელი კულტურის თანამედროვე მასშტაბების შესაფერის მიდგომას. თავისი ავტონომისტური გავითარების ჩიხს მიღწეულმა კულტურამ უნდა აღიაროს თავისი დამოკიდებულება როგორც ბუნებაზე, ისევე ზებუნებრივზე, უნდა გადახედოს გარემოსა და რელიგიისადმი თავის ამპარტავნულ მიდგომას. კულტუროლოგია, როგორც კულტურის თვითშეგნების დახვეწილი ფორმა, ძლევს ამ ვიწრო, "ნარცისულ" შებოჭილობას და ადგილს უთმობს ტრანსკულტურულ ცნობიერებას, რომელიც განწყობილია არა-კულტურისეული ფასეულობების შესათვისებლად.

5. გზა ტრანსკულტურისკენ

მეოცე საუკუნე სხვადასხვა დამოუკიდებელ, საკუთარი ღირებულებების მქონე კულტურათა საუკუნე იყო, რომელთა გავლენა მეოცე საუკუნის აზროვნებაზე წინაპირობად იქცა კულტუროლოგიის აღმოცენებისა და განვითარებისათვის. კულტუროლოგია ვითარდება იქ, სადაც კულტურა მზადაა საკუთარ თავს განკერძოებულად შეხედოს, აღიაროს სხვა კულტურის არსებობა თავის საზღვრების მიღმა. ხაზი უნდა გავუსვათ კულტუროლოგიაში სიტყვა "კულტურის" მრავლობითში ხმარების შესაძლებლობას, რაც მისი ერთ-ერთი მთავარი მიღწევაა, თუ გავითვალისწინებთ, რომ მანამდე ეს ფენომენი განიხილებოდა ყველა ხალხისათივს საერთო მოდელად, ნორმად. არსებობდა მხოლოდ ერთი, განსაზღვრული, უნივერსალური გაგება კულტურისა. სხვადასხვა ხალხთა თუ ერთა განსხვავებული ტრადიციები შეიძლება მიჩნეულიყო მეტ-ნაკლებად "კულტურულად" იმის მიხედვით, თუ რამდენად ესადაგებოდნენ ისინი დასავლური ცივილიზაციის სტანდარტებს. დღეს საყოველთაოდ აღიარებულია, რომ არსებობენ კულტურები, ამასთანავე არამარტო ეროვნული და რასობრივი: ჩვენთვის ცნობილია ასევე ახალგაზრდა კულტურებიც, ქალური კულტურებიც და ა.შ. კულტუროლოგია სწორედ ამ კულტურებს შორის არსებულ სივრცეში ვითარდება, საიდანაც შესაძლებელია საკუთარი თავისგან გამიჯვნა და საკუთარი ყოფიერების შეფასება. კულტუროლოგია მემკვიდრეობით გადაეცემა დემოკრატიულად და პლურალისტურად მოაზროვნე საზოგადოებას, რადგან იგი სათავეს იღებს კულტურათა შორის არსებული სივრცეებიდან იღებს.
რუსეთში ჩვენ ვხედავთ და ვრგძნობთ კულტურათა სიმრავლეს, რომელმაც შემოაბიჯა ჩვენ სულიერ სამყაროში XX საუკუნეში და ბოლო ორი-სამი წლის განმავლობში აქტიურად იმკვიდრებს ადგილს ჩვენს ცნობიერებაში. მეოცე საუკუნე, თავისი დაუდეგარი მისწრაფებით ყველაფრის ათვისებისა და განცდისაკენ, რაც კი რამ აღმოჩენილა თუ შექმნილა სხვადასხვა ეპოქასა თუ ხალხში, მეტისმეტად სწრაფია. ახლა რუსეთს უხდება დიდ გამოგონებათა თუ მიღწევათა სულ რამოდენიმე წელიწადში ათვისება. თანამედროვე რუსეთის კულტურული ვითარება მეოცე საუკუნეში არსებული მულტიკულტურული სიტუაციის ანალოგიურია.
"წარსულის შოკი" (past-shok) საკმაოდ ძლიერია ყოფილ კომუნისტურ სამყაროში, 1960-იანი წლების დასავლეთში მომავლისადმი გამეფებული შიშის – "მომავლის შოკის" (future-shock) მსგავსად. ესაა საკუთარი ან მთლიანად დანარჩენი კაცობრიობის უცხო წარსულთან შეხვედრით გამოწვეული შოკი. ჩვენ შევძელით "მომავლის შოკისათვის" (ალვინ ტოფლერის ტერმინი) გვერდის აქცევა, მაგრამ ახლა ჩვენთვის დროისათვის ფეხის აწყობაა რთული, რადგან მოულოდნელად ვაწყდებით მთელი მეოცე საუკუნის კულტურას, რომელიც ფაქტობრივად უკვე წარსულს წარმოადგენს დასავლური ქვეყნებისათვის. მთელი კაცობრიობის კულტურული წარსული ჩვენი ერთადერთი მომავალია.
ამავე დროს, პირისპირ ვეჯახებით ჩვენივე წარსულს. სამოცდაათწლიანი საბჭოთა ცხოვრება ლოზუნგით - "წინ, ნათელი მომავლისაკენ" ჩვენთვის წარსულის გარეშე მიედინებოდა - ვარსებობდით აწმყოში და მზერა მომავლისკენ გვქონდა მიპყრობილი. რევოლუციამდელი წარსული - მკვდარი, "დაწყევლილი ცარისტული რუსეთი" და მისი გადაშენებული ხალხი - არ იყო ჩვენი. ახლა კომუნისტური "მომავალი" და სოციალისტური "აწმყო" ჩვენი ჭეშმარიტი წარსული გახდა, ისე რომ ჩვენს თვალწინ ერთდროულად მთელი ისტორია იშლება, რომელშიც მეოცე საუკუნის ისტორიული მოვლენებია დაშრევებული. აწმყო შეიძლება ქაოტური, არამდგრადი და დაუჯერებელი იყოს, მაგრამ იგი საბოლოოდ ჩვენია, თუმცა, ალბათ, უფრო თავად იგი დაგვეწია და დაგვეუფლა.
დღევანდელმა სიტუაციამ, გარკვეულწილად, შეიძლება "პირველი ხუთწლედის" გეგმების პერიოდი გაგვახსენოს, როდესაც რუსეთი დასავლეთის მიერ საუკუნეების განმავლობაში მოპოვებული სამრეწველო მიღწევების დაწევას ლამობდა. ჩვენი დროის უმთავრესი მიზანი ყველაზე კარგად შემდეგი ლოზუნგით შეიძლება გამოვხატოთ:: "ავითვისოთ მეოცე საუკუნის კულტურა ხუთ წელიწადში!"

მსგავსმა მდგომარეობამ შეიძლება კულტურულ შიზოფრენიამდე მიგვიყვანოს. ჩვენ თავბრუს გვხვევს ახალი ლიტერატურული გამოცემები და შემოქმედებითი ჯგუფები, ეს ყველაფერი კი სხვადასხვა კულტურული შრის ერთად თავმოყრის, დახვავების ფონზე მიმდინარეობს. ნაბოკოვს ჩვენ ადრეული გნოსტიკოსი მწერლების თანადროულად ვეცნობით, ხოლო სოლჟენიცინი კამასუტრას პარალელურად შეგვიძლია წავიკითხოთ. მაღაზიაში შეიძლება ერთდროულად შეგვხვდეს შიშველი ქალების ფოტოები და მართლმადიდებელი პატრიარქის ქადაგებანი. დღევანდელ ახალგაზრდას შეუძლია მოისმინოს ანტიკური ხელოვნების ლექცია, იხილოს ავანგარდი თეატრში, წავიდეს შუასაუკუნეების ხატწერის და აბსტრაქტული სტილის სამხატვრო გამოფენაზე; იგი შეიძლება კითხულობდეს ჰენრი მილერს და წმინდა სერგი რადონეჟელის ცხოვრებას; უსმენდეს როკ-მუსიკას და პიროვნული ურთიერთობების ფსიქოლოგიურ სეანსებს. ყოველივე ეს უფრო გახლეჩს და გამოფიტავს ადამიანის პიროვნებას, ვიდრე გაამდიდრებს მას. როგორ აღვუდღეთ წინ კულტურული შიზოფრენიის საფრთხეს? ტრანსკულტურული განვითარება აუცილებელია იმისთვის, რომ კაცობრიობა კულტურის მთლიანობაში მოვაქციოთ, თავისი განშტოებებისა და მნიშვნელობათა ურთიერთქმედებით. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შეიძლება ასობით წიგნის, კონცერტის, გამოფენის, ანსამბლის ამარა, მაგრამ კულტურის გარეშე დავრჩეთ. ტრანსკულტურული მიდგომა მიმართულია საგანმანათლებლო და პროფესიულ სფეროთა მრავალფეროვნების ძიებისაკენ რიგ ცენტრებში, რომლებიც თავად წარმოადგენენ კულტურას.
რა ურთიერთმიმართება არსებობს კულტუროლოგიასა და ტრანსკულტურას შორის? მე კულტუროლოგიას ვუწოდებ დისციპლინას, რომელიც კულტურათა მრავალფეროვნებას და მათ საერთო ძირებს იკვლევს. ტრანსკულტურა, თავის მხრივ, არა მარტო ცოდნის სფეროა: იგი უფრო კულტურათა გზაჯვარედინზე ყოფნის ფორმაა. ტრანსკულტურული ადამიანი ბუნებრივად გაურბის თავისი მშობლიური კულტურის - იქნება ის რუსული, საბჭოთა თუ სხვა - განდიდებისა და გაფეტიშების ცდუნებას. თუ სხვა სპეციალისტები თავიანთი დისციპლინის ფარგლებში კულტურის სხვადასხვა სფეროს იკვლევენ, კულტუროლოგი თავისივე კულტურას აქცევს საკვლევ ობიექტად და ამით ძლევს მის შეზღუდულობას, საზღვრებს. ამ დროს იგი ტრანსკულტურულ მენტალობას წარმოაჩენს, რომელიც ამავე მოწოდების საგანია. კულტუროლოგი "უნივერსალისტი", კულტურათა მრავალფეროვნების მონაწილეა. ეს ემოციურ ღიაობასა და ცოდნის ისეთ მასშტაბებს გულისხმობს, რომელთაც შეუძლიათ დაიხსნან პიროვნება საკუთარი კულტურული მემკვიდრეობის შემოჭილობისაგან. მეტიც, ტრანსკულტურული მენტალობა საუცხოო მალამოა რომელიმე კულტურული ჯგუფისადმი კუთვნილების მანიით, ფობიით და ახირებებით შეპყრობილი ადამიანებისათვის.
კულტურის მთავარი ღირსება და მნიშვნელობა მდგომარეობს იმაში, რომ მას ძალუძს გაათავისუფლოს ადამიანი ბუნების ბატონობისაგან, მისეული აკრძალვებისა და პირველადი სასიცოცხლო საჭიროებებისაგან. რაც შეეხება ტრანსკულტურას, მისი მთავარი ღირსება და მნიშვნელობა ადამიანის კულტურისაგან, მისეული პირობითობისა და ახირებებისაგან დახსნაშია. ჩვეულებისამებრ, ჩვენ კულტურის ტყვეობაში ვცხოვრობთ, ვალდებულად ვთვლით თავს, ვიმოქმედოთ და ვიფიქროთ ჩვენი მშობლიური ტრადიციების შესაბამისი ლოგიკით. თუ ვინმე ჭეშმარიტი "საბჭოთა" ადამიანია, მან ლენინის მავზოლეუმი, თავისი ლიდერის კარგად შემონახული გვამითურთ, იდეოლოგიური სამყაროს გარკვეულ წმინდა ცენტრად უნდა აღიაროს. მას უნდა სწამდეს, ლენინისა და ჩერნიშევსკის კვალდაკვალ, რომ ლიტერატურის მთავარი დანიშნულებაა ხალხს ასწავლოს, როგორ იცხოვროს. მაგრამ როდესაც იგი თაყვანისცემის სხვა საგნებს და შემოქმედებითი მწერლობის სხვა სახეებს ეცნობა, იგი აღარ არის წმინდად "საბჭოთა" ადამიანი; იგი უფრო სრულ, უფრო ჭეშმარიტ პირონებად წარმოგვიდგება, ვიწროდ შემოსაზღვრული თვისებების გარეშე. სწორედ ეს გახლავთ ტრანსკულტურული ცნობიერების მთავარი ღირსება.
თავის ნაშრომში "პარტიული ორგანიზაცია და პარტიული ლიტერატურა" (1905) ლენინი გვარწმუნებს, რომ შეუძლებელია იყო საზოგადოებაში და იყო მისგან თავისუფალი. მაგრამ დღეს ჩვენ ვხედავთ, რომ კულტურათა მრავალრიცხოვნება იძლევა ამის შესაძლებლობას - საზოგადოებრივ არსებას ანიჭებს საზოგადოებისაგან თავისუფლებას და, ამავე დროს, ახალ ბიძგს აძლევს საზოგადოებრივ განვითარებას. ზოგიერთები დაეთანხმებიან ლენინს: შეუძლებელია თავი აარიდო მანქანას, რომლის მართვა გსურს, მაგრამ შენ ხომ იმიტომ მართავ მას, რომ ასე გსურს. საზოგადოებაც სწორედ ასეა "მართული" - პირველ რიგში, იმ ადამიანების მიერ, ვინც თავისუფალია მისგან, საზოგადოების შეზღუდვებისა და ტაბუებისგან.
მართალია, ტრანსკულტურა კულტურის საზღვრებს სცილდება, მაგრამ ეს არ გულისხმობს მის უარყოფას. ეს ცდუნება დამახასიათებელია რუსი ხალხისათვის, რომლის წარსულში კულტურული ნიჰილიზმის ბევრი მაგალითი მოიძებნება. ზოგიერთი საამისო მაგალითი იქნება, პუშკინს თუ გავიხსენებთ, "უაზრო და უმოწყალო რუსული ამბოხებანი" - რაზინშჩინა და პუგაჩოვშჩინა, დიდი ოქტომბრის რევოლუცია, ლენინშჩინა და სტალინშჩინა. ასეთი მოძრაობები სცილდება კულტურის საზღვრებს, მაგრამ სწორედ ამაში ამჟღავნებენ ისინი თავიან ანტი-კულტურულ, ბარბაროსობის მსგავს, არა ტრანს-კულტურულ ბუნებას. ტრანსკულტურა კულტურის ზეობაა, რომელსაც არაფერი აქვს საერთო კულტურული ობიექტებისა და ტრადიციების ბარბაროსულ განადგურებასთან. ეს უკანასკნელი, ძირითადად, წინაკულტურული ყოფის გადმონაშთია და ანტიკულტურულ ძალად წარმოგვიდგება.; მართალია, იგი ცდილობს გაათავისუფლოს პიროვნება, მაგრამ ყველაფერი მაინც ტომის ან ბრბოს კანონების დონეზე დაიყვანება. ასე რომ, კულტურული მაოს და სარტრის ნიჰილიზმი უფრო გათავისუფლების ილუზია უნდა იყოს. როდესაც ადამიანი კულტურას ანადგურებს, იგი ბუნების ტყვედ იქცევა, შიმშილის, ტერორის და ძალმომრეობის სამყაროს უბრუნდება, სადაც გადარჩენისათვის ბრძოლა მიმდინარეობს. ყოველივე ამის დასტურია თანამედროვე ბარბაროსობის გამოვლინებები.
საპირისპირო ხდება ტრანსკულტურასთან დაკავშირებით, იგი, არღვევს რა კულტურის საზღვრებს, აღარ რეგრესირდება "ბუნების კანონების" გაცილებით უფრო მკაცრ კონდიციამდე. იგი უფრო თავისუფლების ახალ შრეებზე გადის. კულტურისგან გათავისუფლება კულტურაზევე დაყრდნობით და მისი უსასრულო მრავალფეროვნება ტრანსკულტურული აზროვნებისა და არსებობის ფუნდამენტური პრინციპია.
ტრანსკულტურულ აზროვნებასა და ზეგონებრივი ცნობიერების (ზეგონის) კონცეფციას შეიძლება რაღაც საერთო ჰქონდეთ, როგორც ეს ინდოეთშია წარმოდგენილი და ნაქადაგები დიდი ბრძენკაცის შრი არუბინდოს შემოქმედებაში. თუმცა აღსანიშნავია, რომ ზეგონებრივი ცნობიერება პიროვნების თავის სახლში იზოლირებითა და თვითჩაღრმავების, თვითჭვრეტის გზით მიიღწევა, მაშინ, როდესაც ტრანსკულტურა არ მიიღწევა წმინდა ფსიქოლოგიური გზებით. რუსები, მაგალითად, უფრო დასავლეთზე არიან ორიენტირებულნი, ვიდრე აღმოსავლეთზე. მათთვის ცნობიერებას ჭეშმარიტი მნიშვნელობა აქვს მხოლოდ კაცობრიობის მატერიალურ კულტურასთან კავშირში. მართალია, ტრანსკულტურა ცალკეული პიროვნებების კულტურულ კუთვნილებათა საზღვრების, ან სხვა დონეების დაძლევას გულისხმობს, მაგრამ იგი ასევე კულტურათა ურთიერთქმედების პროცესს წარმოადგენს; ანუ ამ დროს უფრო და უფრო მეტი პიროვნება პოულობს საკუთარ თავს ნებისმიერი კულტურის ჩარჩოებს "გარეთ", იქნება ეს ეროვნული, რასისტული, სქესობრივი, ასაკობრივი, პოლიტიკური თუ სხვა. ამ მდგომარეობას მე შევადარებდი ბახტინის "გარემყოფობის" (მიღმამყოფობის) ("вненаходимость") იდეას, რაც ყოველნაირი კონკრეტული ყოფიერების ფორმის მიღმა არსებობას ნიშნავს, ანუ ჩვენს შემთხვევაში - საკუთარი ადგილის პოვნას არსებულ კულტურათა მიჯნებზე. ყველა კულტურის მიღმისეული სამყარო ტრანსკულტურის შიგნითაა მოქცეული და სწორედ ესაა გარემყოფობის მდგომარეობა.
ტრანსკულტურა არსებობის ფორმაა იმისა, ვინც კულტურის მეშვეობით ბუნებისგან გათავისუფლდა, კულტუროლოგიის მეშვეობით კი - თავად კულტურისაგან. ტრანსკულტურულ სამყაროზე ბევრი არაფერი თქმულა და დაწერილა, რადგან იგი კულტუროლოგიის, ანუ კულტურათა შედარებითი კვლევის საგანია, - მეცნიერებისა, რომელსაც დიდი ხანი არაა, რაც ვეზიარეთ. საყურადღებო მიგნებებია წარმოდგენილი ოსვალდ შპენგლერის, ჰერმან ჰესეს, თომას მანისა და ბორხესის შრომებში, თუმცა მათშიც ტრანსკულტურა ზედმეტად გამარტივებული, კარიკატურული ფორმით გვევლინება. ტრანსკულტურა არ წარმოადგენს განცალკევებულ და იზოლირებულ კონსტრუქციას, რომელიც რეალური ისტორიული კულტურებისაგან განცალკევებით დგას, როგორც ჰესე გვირჩევს, მაგალითად, თავის ნოველაში "შუშის ბურთებით თამაში". მწერალი ერთგვარად სატირული ტონით წარმოგვიდგენს "ტრანსკულტურულ" კასტილიას, მიუხედავად იმისა, რომ აკრიტიკებს იგივე "მცირედ განათლებულ", "ფელეტონის" დონეს, რომელიც კასტილიამდელ კულტურას ახასიათებდა. ჰესეს კონსერვატიული და რომანტიკული თამაშისგან განსხვავებით, რომელიც, ძირითადად, ძველის გადამღერებაა და ეწინააღმდეგება ახალი ნიშნებისა და ფასეულობების წარმოქმნას, ტრანსკულტურა მთლიანად შემოქმედებითი სამყაროსკენაა მიმართული.
ტრანსკულტურული სამყარო განფენილია თავად არსებულ კულტურებში და არა მათგან შორს, მსგავად მრავალგანზომილებიანი სივრცისა, რომელიც ისტორიული დროის დინების კვალდაკვალ, თანდათანობით ხდება ხილული. ეს არის უწყვეტი სივრცე, რომელშიც არარეალიზებული, პოტენციური ელემენტები არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე "რეალური". ტრანსკულტურა ყველა არსებულ და პოტენციურ კულტურათა ურთიერთქმედების ასპარეზია, რითაც უფრო მდიდარიც კია, ვიდრე ყველა ცნობილი კულტურული ტრადიციისა და წეს-ჩვეულების ერთიანობა.
ცნობილი კულტურული ნიშნების მეშვეობით, "ტრანსკულტურისტი" ცდილობს აღადგინოს არსებული და არარსებული ტრანსკულტურული მდგომარეობის იდუმალი შრიფტი. არსებითად, ადამიანი აღმოაჩენს და ამავდროულად ქმნის ამ სამყაროს. იმ დროს, როცა მეცნიერებს, პოლიტიკოსებს, ხელოვანთ მნიშვნელოვანი, მაგრამ თავიანთ სფეროში კონკრეტული წვლილი შეაქვთ კულტურის გავითარებაში, ტრანსკულტურისტი - ხელოვნებით, ფილოსოფიითა და მეცნიერებით შეიარაღებული - ცდილობს, გამოიმუშაოს ტრანსკულტურული სივრცე კულტურული შემოქმედების ყოვლიმომცველი ფორმისათვის. არსებული მასალიდან იგი ცდილობს გამოძერწოს ახალი კულტურული შესაძლებლობანი, რადგან "შესაძლებლის ხელოვნება" აშკარად მისი ჭეშმარიტი ნიჭია.
ბორხესის შესანიშნავ მოთხრობაში "ალეფი" სამყაროს ყველაზე ნათელ წერტილად წარმოსახულია ადგილი, სადაც ყველა დრო და სივრცე, ურთიერთგადაფარვისა და დაჩრდილვის გარეშე, შეიძლება ერთად იყოს წარმოდგენილი. ფიზიკური რეალობის ჩვეულ ხედვაში "ალეფი" სრული ფანტაზიაა, თუმცა არ დაგვავიწყდეს, რომ კულტურა, ბოლოს და ბოლოს, სიმბოლური რეალობაა, რომელსაც შეუძლია დაიტიოს მნიშვნელობათა უსასრულო რაოდენობა. ტრანსკულტურა მთელი კულტურული სამყაროს "ალეფად" შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ.

6. ტრანსკულტურა და მულტიკულტურიზმი

ტრანსკულტურულმა კონცეფციამ საბოლოო სახე რუსეთში გასულ ათწლეულში მიიღო. იგი აშკარად განსხვავდება მულტიკულტურიზმისგან, რომელიც სპეციფიკურად ამერიკული მოვლენაა, თუმცა ტრანსკულტურასა და მულტიკულტურიზმს გარკვეული საერთო მახასიათებლები აქვთ.
ტრანსკულტურული პროგრამა ტოტალიტარულ გარემოში დაიბადა, რომელში მცხოვრები საზოგადოება 70 წლის განმავლობაში სხვა კულტურული სამყაროებისგან იზოლირებული იყო. ამ მდგომარეობამ განსაზღვრა მისი ტრანსკულტურული მოღვაწეობის ორმხრივი მიზანი: პირველი - შეწინააღმდეგებოდა ოფიციალური კულტურის ერთგანზომილებიანობას და მეორე - მიეღწია რეალური, სხვადასხვა კულტურული აზრისა და ფორმის შემცველი მთლიანობისთვის.
მაგალითად, თუ მე ვცხოვრობ მეოცე საუკუნის დასასრულს, როგორ შევძლებ მეთოთხმეტე საუკუნის იტალიური მემკვიდრეობის, ანტიკური საბერძნეთისა თუ ადრექრისტიანული კულტურული სიმდიდრის ათვისებას? თუ მე შუა ხნის კაცი ვარ, მსურს მონაწილეობა მივიღო სპონტანურ ბავშვურ თამაშში და, ამავე დროს, უფროსთა სიბრძნე გავიზიარო. თუ მე ინჟინერი ვარ, მე არ მაქვს ჩემი ადამიანური შესაძლებლობების სრული რეალიზაციის შესაძლებლობა, თუ მონაწილეობას არ მივიღებ გარკვეულ სახელოვნებო, მუსიკალურ თუ ლიტერატურულ საქმიანობაში. ის გარემოება, რომ საბჭოთა კავშირში კულტურული რეალობა ასეთი ღარიბი იყო, განაპირობებდა ალტერნატივების შემოქმედებით ძიებას ერთი ქვეყნის თუ ერთი საუკუნის საზღვრებს მიღმა.
ახალგაზრდა რუსული ინტელიგენციის ბევრ წარმომადგენელს ჰქონდა მიღებული განათლება სამ და ოთხ სფეროში. მაგალითად, გარკვეული პირი შეიძლება ყოფილიყო განათლებით მათემატიკოსი, საარსებო სახსარი კი დამლაგებლობით მოეპოვებინა, ამავე დროს კი, შესაძლოა, მისი მთავარი გატაცება პოეზია ყოფილიყო. იგივე ადამიანს შეეძლო ეგალობა ეკლესიის გუნდში და დაუფლებოდა საბრძოლო ხელოვნებას. სხვადასხვა, ხშირად ურთიერთგამომრიცხავ სფეროებში მოღვაწეობა ფუნდამენტური დოქტრინა გახდა ტრანსკულტურული არსებობისა. როცა ადამიანი ერთდროულად კითხულობს გნოსტიკურ ლიტერატურას და გულაგის შესახებ შექმნილ ნაწარმოებს, მას შეიძლება გაუჩნდეს სურვილი თავის ცხოვრებაში ამ სფეროთა შეხამებისა, რაც არც ისეთი შეუძლებელი რამ არის, როდესაც სამყარო დანახულია, როგორც ერთი დიდი ციხე.
მულტიკულტურული მიდგომა, რომელიც ჩემი ამერიკაში ვიზიტის დროს ცხარე დისკუსიის საგანს წარმოადგენდა, მიმართულია სხვადასხვა კულტურათა გაერთიანებისა და, ამავე დროს, მათი მრავალფეროვნების აღიარებისაკენ. მართლაც, ტრანსკულტურულ და მულტიკულტურულ ტენდენციებს ბევრი აქვთ საერთო; ისინი უარყოფენ იდეოლოგიურ კანონებს, ტოტალიტარულ კომუნიზმს (საბჭოთა კავშირში) და ევროპოცენტრიზმსა და თეთრკანიანთა ბატონობას (დასავლეთში). ორივე მათგანისათვის ცხოველი ინტერესის საგანს წარმოადგენს "ეგზოტიკური" კულტურები; ეს სამყარო რკინის ფარდით იყო დახშული საბჭოთა ხალხისთვის, ხოლო დასავლეთის მიერ "ჩაგრულ უმცირესობებად" მიიჩნეოდა.
ამ ინტერესმა ორივე საზოგადოებაში ერთმანეთისაგან კარდინალურად განსხვავებული მიმართულება მიიღო. მაგალითად, ევროპოცენტრიზმი, რომელიც ასეთი მომაბეზრებელი იყო ამერიკული მულტიკულტურიზმის გადმოსახედიდან, ფრიად მიმზიდველი რჩებოდა საბჭოთა ტრანსკულტურისტებისათვის, რომლებიც დიდი ხნის მანძილზე თავად იყვნენ მოკლებული ევროპელობის უფლებას. მოვიყვან რამოდენიმე მაგალითს პირადი გამოცდილებიდან: მე გაოცებული დავრჩი, როდესაც ჩემი მეგობარი, ფინელი ბიზნესმენი და მწერალი, თავისთვის და დასავლელი მეგობრებისათვის, რომლებიც მის გემოვნებას იზიარებდნენ, აზერბაიჯანული მუსიკალური ხელოვნების კოლექციის შესაძენად მოსკოვს გაემგზავრა. არცერთ თავმოყვარე მოსკოველს არ მოუვა აზრად ასეთი ალბომის ყიდვა, რადგან ეს მუსიკა პროვინციულად და მდარე ესთეტიკური ღირებულების მქონედ მიიჩნევა. მსგავს შემთხვევას ჰქონდა ადგილი ჩემი პირველი საზღვარგარეთული ვოიაჟის დროს უნგრეთში, 1984 წელს. მაშინ დიდად კმაყოფილი ვიყავი, რომ შესაძლებლობა მეძლეოდა მეხილა "აპოკალიფსი დღეს" - ფილმი, რომელსაც დიდი იატაკქვეშა რეპუტაცია ჰქონდა საბჭოთა კავშირში. თუმცა, ჩემდა გასაოცრად, ჩემმა ახლად დამეგობრებულმა თანამგზავრმა არ გაიზიარა ჩემი ენთუზიაზმი. როგორც აღმოვაჩინე, მისთვის უფრო საინტერესო იქნებოდა კუბური ცირკის ხილვა. ამის შედეგად ჩემი მცდარი, საბჭოთა მოქალაქისათვის დამახასიათებელი წარმოდგენა კუბურ და აზერბაიჯანულ ნაწარმზე, როგორც დასავლეთისათვის მეორეხარისხოვანზე, მაშინვე გაქარწყლდა.
რა თქმა უნდა, ეს მხოლოდ ზედაპირული განსხვავებებია, რომელიც რუსული და ამერიკული საზოგადოებების ინტერესებს ეხება. ტრანსკულტურიზმსა და მულტიკულტურიზმს შორის გაცილებით ღრმა განსხვავებები შეიძლება აღმოვაჩინოთ საბოლოო სულიერი მიზნებისა და სტრუქტურული თვალსაზრისით.
შეერთებულ შტატებში ადამიანთა უფლებებისა და ღირსების ტრადიციული ხაზგასმა ბუნებრივად უწყობს ხელს კულტურათა მრავალფეროვნებას, რომელიც მომდინარეობს სხვადასხვა ნაციონალური, რასობრივი, სქესობრივი, ასაკობრივი თუ სხვა საწყისიდან. ვინაიდან პიროვნება უმცირესობის უკანასკნელი სტადიაა, ლოგიკურია, რომ ინდივიდუალისტური და პლურალისტური ტენდენციები ამერიკაში ხელს უწყობს ცალკეული, ერთმანეთისაგან განსხვავებული უმცირესობათა კულტურების მრავალრიცხოვნებას.

მეორე მხრივ, რუსული ფილოსოფიური ტრადიცია ორიენტირებულია მთლიანობის პრიმატზე, რამაც არაერთგზის ითამაშა საბედისწერო როლი რუსეთის ისტორიაში და პოლიტიკური ტოტალიტარიზმიც შვა, რომელიც უაზროდ ცდილობდა მთელი ცხოვრების საერთო იდეოლოგიურ საფუძველზე წარმართვას. ამან განაპირობა საბჭოთა ტრანსკულტურის გარკვეული საზღვრების წარმოქმნა, რომელშიც იგი, ტოტალიტარიზმის საწინააღმდეგოდ, თავისუფალი მრავალგანზომილებიანი მთლიანობისათვის ცდილობდა მიეღწია. ასე რომ, ტრანსკულტურის კონცეფცია განსხვავდება ამერიკული წარმოდგენისაგან, რომლისთვისაც ჩვეულებრივია სხვადასხვა განკერძოებული კულტურის თანაარსებობა ისე, რომ მათ, შეიძლება, ერთმანეთისადმი იოტისოდენა ინტერესიც კი არ გააჩნდათ.
მართალია, მულტიკულტურიზმის პრინციპი შეიძლება იყოს "განსხვავებების მიღება და აღიარება", მაგრამ ასეთი დიფერენციაციის შედეგი შეიძლება რეალურად არსებული სრული ინდიფერენტულობის შედეგის ანალოგიური იყოს. ზედმეტი არ იქნებოდა დაგვენახა, რა უარყოფითი შედეგები მოაქვს უკიდურეს პლურალიზმს. ყველა ადამიანის - ჰეტეროსექსუალისა და ჰომოსექსუალის, ჯანმრთელისა და ინვალიდის - პარადოქსულმა თანასწორობამ შეიძლება მათ შორის ძირეული განსხვავების წაშლამდე მიგვიყვანოს. არსებობს ორი სახის ინდიფერენტულობა: ერთი - ტოტალიტარული ხასიათის, რომელიც ჩაგრავს ყველას, ვინც განსხვავებულობისაკენ მიილტვის, ხოლო მეორე - ტოლერანტული, რომელიც იღებს ყველას, ვინც განსხვავებულია, თითქოს ყველა ადამიანი ერთანირი იყოს.
პლურალიზმი, როგორც ასეთი, "თვითდაჯერებული" პლურალიზმი, რომელიც აღიარებს თითოეულის მორალსა და ტრადიციებს, ინდიფერენტულებად გვაქცევს და დიფერენციაციის ხიბლს გვიკარგავს. თუ ყველაფერი თანასწორია, თვითკმარი და თვითგანსაზღვრადი, მაშინ ჩვენ გულგრილები და ურეაქციოები ვხდებით იმათ მიმართ, ვინც ჩვენგან განსხვავებულია. საყოველთაო თანასწორობის ლოგიკიდან გამომდინარე, რატომ უნდა შევიცოდოთ ჩვენ, ჯანმრთელმა ხალხმა დავრდომილები, ან "სხვანაირი შესაძლებლობების მქონე" ("differently-abled") პირები? - ეს მათ მხოლოდ შეურაცხყოფს და ამცირებს. განსხვავებულის მსგავსი გაგება ახლოა ინდიფერენტულობასთან. ჯანმრთელი ადამიანების თანაგრძნობა ინვალიდებისადმი, რაზეც სახარების ბევრი სიუჟეტია აგებული, მნიშვნელოვანია ყველა კულტურაში. იმის წარმოდგენა, რომ დავრდომილებს ქრისტე კურნავდა, როგორც "სხვანაირი შესაძლებლობების მქონეებს", ან კიდევ ის, რომ მის მიერ მკვდრეთით აღმდგართ "სხვანაირად ცოცხალი" დავარქვათ, არა მარტო მკრახელობაა, არამედ უგემოვნებაც - ცუდი ტონი, არც ცხელი და არც ცივი.
ყველა ჭეშმარიტი გრძნობა ვითარდება იმ ადამიანებს შორის, რომლებიც ერთმანეთისგან ღრმად განსხვავდებიან: კაცი და ქალი, ჯანმრთელი და ინვალიდი, ბავშვი და მოზრდილი. რაც უფრო დიდია სხვაობა, იმდენად ძლიერია ჩვენი გრძნობები. ზოგადად რომ მიმოვიხილოთ, უკანასკნელ ოცდაათ წელიწადში, დასავლური ფილოსოფიური აზრიდან ეგზისტენციალიზმის გამოძევების შემდეგ, გრძნობები ზედმეტად იქნა გადაფასებული. თუმცა, ახლა ჩვენ შევაბიჯეთ ახალ, პოსტ-სტრუქტურალისტურ ეპოქაში, სადაც გრძნობებმა უნდა დაიბრუნონ თავიანთი ძველი მნიშვნელობა განსხვავებულობის ფილოსოფიაში, რომლის მაცოცხლებელი ძალა სწორედ გრძნობებია.
კულტურათა სიმდიდრე დაიკარგება, თუ თითოეულს მოვეპყრობით, როგორც თვითკმარსა და თავისთავად სრულყოფლს. უფრო ეფექტური იქნებოდა ორიენტირება თითოეული ჯგუფის მიერ თავისი არასრულყოფილების დანახვაზე. კაცი შეიძლება შეაწუხოს ბავშვის შობის, დედური ტკივილების განცდის უნარის არქონამ; მას უნდა, დარჩეს იმად, ვინც არის, მაგრამ ასევე სურს იქცეს იმად, ვისაც იგი არ წარმოადგენს. ერთ ადამიანს არ შეუძლია ყველაფერი განიცადოს ამ ცხოვრებაში, ასე რომ, ყველას რაღაც აკლია. შესაძლოა, ყველაზე ეფექტური საშუალება განსხვავების აღსაქმელად საკუთარი თავის არასრულყოფილების შეცნობაა.

მე განვიხილავ კულტურას, როგორც ჩვენი არასრული ყოფიერების კომპენსაციის ფორმას. არც ერთი ადამიანი არაა სრულყოფილი არსება, ასე რომ, ყველანი მოწოდებული ვართ იმისათვის, რათა ჩვენი კულტურული შეგრძნებებითა და როლებით ავავსოთ ბუნებისგან ნაკლულად მოცემული ჩვენი არსებობა. მე შუა ხნის თეთრკანიანი ადამიანი ვარ, მაგრამ ამავე დროს მსურს ვიყო შავკანიანი, ან ქალი, ან მოზარდი... ეს შემიძლია განვიცადო წიგნების, თეატრის, მხატვრობის, კინოს მეშვეობით, როგორც კომპენსაცია ჩემი კონკრეტული რაობისა. კულტურაში არსებობს თვითგანსაზღვრის ბევრი გზა, ბუნებაში საქმე სხვაგვარად გვაქვს. კულტურა შეიცავს ხელახალი თვითდეფინიციის, თვითკომპენსირების უსასრულო შესაძლებლობას. კულტურის გზით ადამიანს შეუძლია იქცეს ყველად, თითქოს ჯადოსნური ჯოხი გვაძლევს საშუალებას, რომ გავაიგივოთ თავი ქალთან, ბავშვთან, ან გიჟთან.
გასათვლისწინებელია ისიც, რომ კულტურებში ხშირად იკვეთება თანდაყოლილი ადამიანური მხარეები, რის შედეგადაც სახეზე გვაქვს "რასობრივი", "ეროვნული" და "ფემინურ-მასკულინური" განსხვავებანი მათში. კულტურული კუთვნილების განსაზღვრა მხოლოდ საკუთარი ფესვების, წარმომავლობისადმი ერთგულებას ნიშვნავს. ტრანსკულტურული მეთოდი კი ამ მემკვიდრეობითი და მეორადი, "კულტივირებული" და გამომუშავებული, შეძენილი არასრულყოფილებისა და აკრძალვების დაძლევას გულისხმობს, რომელშიც კულტურული "მე" არის მოქცეული. ამ მეთოდს მე "შემოქმედებით პლურალიზმს" ვუწოდებდი, რადგან იგი არ შემოიფარგლება მხოლოდ და მხოლოდ სხვა კულტურათა თვითმყოფადობის აღიარებით, არამედ მიიჩნევს, რომ თითოეული მათგანის განვითარება ერთიმეორეზეა დამოკიდებული.
ეთნიკური და სექსუალური უმცირესობანი, როგორც შეერთებულ შტატებში, ასევე რუსეთში საკუთარი ფასეულობების და სამოქალაქო უფლებების მოპოვებისთვის იბრძვიან. ეს მულტიკულტურული ტენდენცია საკმაოდ გამართლებულია, თუმცა აკლია ტრანსკულტურული ხედვა. მულტიკულტურიზმი თითოეული ეთნიკური, სექსუალური თუ კლასობრივი კულტურის მნიშვნელობიდან და სრულყოფილებიდან გამოდის, ტრანსკულტურა კი მიიჩნევს, რომ ყოველი კულტურა არასრულყოფილია და სხვა კულტურებთან ურთიერთქმედებას საჭიროებს.
აქ მე მინდა ქართული წარმომავლობის დიდი რუსი ფილოსოფისის, მერაბ მამარდაშვილის (1930-1990) მოღვაწეობა გავიხსენო. მან სიცოცხლის უკანასკნელი წლები თბილისში გაატარა, სადაც საბჭოთა იმპერიის დაშლის ფონზე მიმდინარე ქართული კულტურულ-პოლიტიკური ნაციონალიზმის აღორძინებას ვერ ეგუებოდა. იგი დადებითად აფასებდა მულტიკულტურიზმს, როგორც მონოლითური კულტურული სპერეოტიპებისგან გათავისუფლების ფორმას, მაგრამ უარყოფდა ეთნიკურ სხვადასხვაობათა თვითგანდიდებას. მრავალგზის გადაღეჭილ ფრაზას - "ყოველი კულტურა თავისთავად ფასეულია და ხალხს უნდა გააჩნდეს უფლება, იცხოვროს საკუთარი კულტურის საზღვრებში" - მამარდაშვილი პასუხობს: "წეს-ჩვეულებათა მკაცრ დაცვას, ხშირად, თავისუფალი ნებისა და სხვა კულტურების უარყოფამდე მივყავართ. თითქოს არჩევანს სხვა აკეთებს: შენ ტრადიციული ცხოვრების წესს მიჰყვები? - კეთილი, განაგრძე ამ წესით ცხოვრება, მე თუ მეკითხება ვინმე? იქნებ მე პერუელი ვარ, ან ვიღაც სხვა... იქნებ ვიტანჯები ჩემივე მაღალგანვითარებული და დახვეწილი კულტურის ჩაკეტილ ტრადიციათა სისტემაში?
ასე რომ, მამარდაშვილის ხედვით, საჭიროა დავიცვათ ადამიანის უფლება - იცხოვროს თავისი კულტურის მიღმა, კულტურათშორის მიჯნებზე, "გასცილდეს მშობლიურ კულტურულ ატმოსფეროს" - არა რომელიმე კულტურის სასარგებლოდ. ზოგადად, ასეთი ნაბიჯი საკაცობრიო სამყაროს ნამდვილი, მფეთქავი ცენტრია. ეს პირველადი მეტაფიზიკური აქტია". მეტაფიზიკური გადმოსახედიდან, ამ სიტყვის პირველადი მნიშვნელობით, მამარდაშვილს ესმის ნებისმიერი ფიზიკური დეტერმინიზმისგან, სოციალური თუ კულტურული კუთვნილებისაგან გამათავისუფლებელი მოძრაობის არსი. სამართლიანია ნებისმიერი სახის კულტუროცენტრიზმისგან ჩაგრულის დაცვისაკენ მოწოდება, იქნება ეს ევროპოცენტრიზმი თუ სხვა რამ. მაგრამ ამ ლოზუნგს ავიწყდება და ჩვენც გვავიწყებს, რომ არსებობს თავისუფლებისა და აზრის მეტაფიზიკა, რაც თვისობრივია არა მარტო ჩვენთვის. ეს არის რასიზმის თავისებური, შებრუნებული ფორმა. ეს რასიზმი რედუქციულია, როგორც ერთი პრივილეგირებული კრიტერიუმის ქვეშ სხვადასხვა კულტურათა არსებობისადმი, ასევე პიროვნებათა მრავალსახეობისადმი თავისი მშობლიური, "გენეტიკური" კულტურისადმი. საკუთარი მშობლიური კულტურის საზღვრების დაძლევა სულაც არ გულისხმობს მშობლიური კულტურის ღალატს, რადგან ნებისმიერი კულტურის საზღვრები მეტისმეტად ვიწროა ადამიანის ყველა შესაძლებლობისათვის. ამ თვალსაზრისით, ტრანსკულტურა არ ნიშნავს "კიდევ ერთ" კულტურას; ეს არსებობის განსაკუთრებული ფორმაა - ტრანსცენდენცია "არა-კულტურაში", კულტურათშორისი საზღვრების საბოლოო დაძლევა ადამიანის მიერ.
მეტიც, მოცემული კულტურის არსში ჩაწვდომა ადამიანს უფრო სხვა კულტურის გადმოსახედიდან ხელეწიფება, ვიდრე იმავე კულტურიდან. როგორც ბახტინი აღნიშნავდა, მხოლოდ უცხო კულტურის გადმოსახედიდან იხსნება მთელი სისავსით მეორე კულტურის სურათი. მისივე სიტყვებით, ადამიანს არ შეუძლია სრულად იხილოს საკუთარი სახე - მხოლოდ მის გარეთ მყოფ ადამიანებს ძალუძთ ამის გაკეთება. ასევე, ანტიკური სამყარო არ იცნობდა თავის თავს "ანტიკურად", როგორც ჩვენ მას ვუყურებთ. ძველ ბერძნებს ოდნავი წარმოდგენაც არ გააჩნდათ იმაზე, თუ რა იყო მათში ასეთი განსაკუთრებული: რომ ისინი ანტიკური კულტურის მატარებლები იყვნენ. "მამაკაცური" კულტურის არსში სიღრმისეული წვდომა უფრო ქალებისთვისაა ხელმისაწვდომი; "თეთრი" კულტურის არსი – შავკანიანიებისათვის და პირიქით. "რაღაცის მიღმა არსებობა" (ზემოთნახსენები вненаходимость) შემეცნების მაღალგავითარებული ფორმაა. კაცი ვერასგზით ვერ შეისწავლის საკუთარ თავს შიგნიდან, თუ სხვისი აზრი არ მიიღო მხედველობაში, თუნდაც ეს "სხვა"-ობა მხოლოდ ერთი ადამიანის ცნობიერებაში იყოს დაფიქსირებული.
მოდით, სქესთა შორის ურთიერთობების მაგალითზე, უკეთ დავინახოთ ზემოთ ნათქვამი. მულტიკულტურიზმი ხაზს უსვამს ფემინისტურ ლიტერატურაში არსებულ სახასიათო ფორმებს, მასთან დაპირისპირებულ ტრადიციულად დომინირებად მამაკაცთა შემოქმედებასთან მიმართებაში, მაშინ როცა მულტიკულტურიზმი ყურადღებას უთმობს მამაკაცთა მწერლობაში არსებულ ქალურ იდეებსა და განწყობებს. ისეთი გამორჩეული რუსი მოაზროვნეები, როგორიცაა ვასილი ანდრეევი თავის წინგში "მთვარის შუქის ხალხი" (1913), ნიკოლაი ბერდიაევი ნაშრომში "შემოქმედებითი აქტის მნიშვნელობა" (1916) და დანიელ ანდრეევი "მსოფლიოს ვარდში" (1950-1958) ავითარებენ აზრს, რომ შემოქმედებითობა აქრობს სქესობრივ ოპოზიციას, ხდის რა კაცს უფრო ქალურს და ქალს უფრო კაცურს. მოვუსმინოთ ანდრეევს - ალბათ, ყველაზე გავლენიან მოაზროვნეს თანამედროვე რუსეთში: უმაღლეს შემოქმედებაში იქმნება რაღაც ახალი, რაც უცხოა ყოველდღიურად ხილული სამყაროსთვის. მასში ქალი ნაყოფიერების სიმბოლოა, ხოლო კაცი ჩამოყალიბებას და ხორცშესხმას განასახიერებს. "ღვთაებრივი კომედია" ორი ავტორის ნაშრომია და ვერ შეიქმნებოდა ბეატრიჩესა და დანტეს სახეების გარეშე. ჩვენ რომ დიად ხელოვნებთა უმეტესი ნაწილის შემოქმედებით პროცესს ჩავწვდეთ, დავრწმუნდებოდით, რომ სწორედ ქალის მეშვეობით ხდება შემოქმედის ქვეცნობიერში, მისი ნიჭიერების კუთხე-კუნჭულებში უკვდავი ნაწარმოების სულიერი თესლის ჩანერგვა.
მულტიკულტურული წარმოდგენით, მამაკაცი სპეციფიკური მასკულინური კულტურის წარმომადგენელია, ხოლო მწერალი ქალი კონკრეტული ფემინური თვალთახედვის უნდა იყოს. განსხვავებათა კატეგორია თვითიდენტიფიკაციის უპირველესი საშუალებაა; ყველას თავისი უცვლელი ბუნება და ხასიათი აქვს, რაც იმაზეა დამოკიდებულია, თუ რად მოევლინე ამ ქვეყანას - ქალად თუ კაცად, შავკანიანად თუ თეთრკანიანად და ა.შ. მულტიკულტურიზმი მიიჩნევს, რომ ეს თანდაყოლილი განსხვავებანი განსაზღვრავს ყოველი ინდივიდუმის კონკრეტულ კულტურულ ადგილს და როლს. ტრანსკულტურა, თავის მხრივ, გვარწმუნებს, რომ კულტურული განვითარება ხვეწს ინდივიდის ბუნებას და აჯილდოვებს მას ბუნებისგან ნაკლული თვისებებით. ამ გზით პიროვნებას შეუძლია დაძლიოს სქესთაშორისი განსხვავებანი და ამის შედეგად იქცეს სხვადასხვა კულტურულ ტიპთა ერთგვარ მიკროკოსმოსად. დანიელ ანდრეევის აზრით, "არა მარტო ქალი, კაციც ფემინური უნდა იყოს".
ანდრეევი წინასწარმეტყველებს, რომ "მოვა ეპოქათა ციკლი, რომლის დროსაც კაცობრიობაში ქალური ელემენტი თავის უპრეცენდენტო ძალას გამოაჩენს, იდეალურ ჰარმონიაში შეინარჩუნებს წონასწორობას მანამდე დომინირებად მამაკაცურ ძალასთან". მაშინ, როცა მულტიკულტურიზმი სქესთაშორისი ფუნქციური სხვაობის მომხრეა მამაკაცური ელემენტის გაბატონების უკუგდებით, ტრანსკულტურა "საყოველთაობის" (Всеединство) და "ანდროგინურობისადმია" (ორსქესიანობა) მოწოდებული, და არა რომელიმე ერთისადმი. დასავლეთში სექსიზმის წინააღმდეგ ბრძოლა წარმოდგენილია როგორც ნაძალადევი კულტურული ინტეგრაციიდან შემოქმედებით დიფერენციაციასა და თანასწორობაზე გადასვლა. რუსეთში კი ესაა გადასვლა კულტურის ბრმა დანაწევრებიდან მის სამერმისო სულიერ სინთეზზე.
თითოეული რასისა და სქესისათვის თანასწორუფლებიანობა კულტურის პოლიტიკური და იურიდიული მხარეა. სულიერი მხარე კი ეხება სქესთა და რასათა მოაზრებას ინტერკულტურული მნიშვნელობის კონტექსტში, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს ყოველი პიროვნების იდენტიფიცირება არა მარტო თავისი - სოციალური, ეროვნული თუ სქესური ჯგუფის, არამედ სხვა ჯგუფთა წევრებთანაც. სხვაობის იდეალი ნიშნავს არა მარტო სხვებთან, არამედ საკუთარ თავთან მიმართებაში სხვაობასაც, ანუ საკუთარი "მე"-ს ფარგლების დაძლევასა და ინტეგრალურ პიროვნებად ჩამოყალიბებას, რომელიც შეიძლება სხვა ხალხთა გამოცდილებასა და შესაძლებლობებს აერთიანებდეს. სულის სიღრმეში ჩვენ გვსურს ყველა კულტურის ნაწილი ვიყოთ და ამქვეყნად არსებულ ყველანაირ გამოცდილებას ვეზიაროთ, და სწორედ ეს აქცევს თითოეულ ჩვენგანს პოტენციურად ტრანსკულტურულ ადამიანად, რომელიც არა მარტო თავისი კულტურაშია ჩაფლული, არამედ ცდილობს შეეწინააღმდეგოს მას სხვებთან ურთიერთობის გზით.
"განსხვავებების" თაობაზე სამეცნიერო წრეებში წამოწყებული კამათი ზედაპირული აღმოჩნდება, თუ დავივიწყებთ მთავარ მომენტს: თავად ინტეგრალურ პიროვნებაში არსებულ განსხვავებებს, რომელმაც შეიძლება მიიღოს "სხვა"-ობა, რომელიც იგი სხვა კულტურების გადმოსახედიდან იძენს. კულტუროლოგისათვის ეს ნიშნავს სხვა კულტურის დესპანობას საკუთარ კულტურაში და მშობლიური კულტურის წარმომადგენლად ყოფნას უცხო კულტურებში. დიფერენციაციის პროცესი პიროვნების შინაგანი "მე"-ში განხორციელდება არაუადრეს თავად ამ პიროვნების სხვებთან ინტეგრაციის ობიექტად ქცევისა. ასეთი საპროგრამო საფუძველი თვით-გამიჯვნისა მშვენივრად აქვს ფორმულირებული ჰომი კ. ბჰაბჰას: კულტურული განსხვავება ახალი მნიშვნელობების და იდენტიფიკაციის ახალი გზების შემუშავებას იწვევს, მოლაპარაკებების გზით, სადაც არავითარ გონებრივი კანონი არ შეიძლება ჩამოყალიბდეს საკუთარი სხვაობის გამოვლენის გარეშე.
დავამატებდი მხოლოდ, რომ "არა უბრალოდ "ერთის მეორისგან", არამედ "თავისაგან გასხვავებაა" კულტურული ინტეგრაციის ათვლის წერტილი.
ამერიკულმა უნივერსიტეტებმა მართლაც ბევრი გააკეთეს კლასიკური და თანამედროვე ნაწარმოებების მულტიკულტურული ანალიზისა და ახალი ალტერნატიული გზების გააზრებისათვის. მომდვნო ეტაპზე მთავარი ამოცანა იქნება ყოველი ამ ალტერნატივის უფრო ფართო კულტურულ მოდელში გაერთიანება, რომელიც მისაღები იქნება როგორც კონკრეტული უმცირესობებისთვის, ასევე ადამიანური შემეცნების უნივერსალური შესაძლებლობებისთვისაც. ასე რომ, მულტიკულტურულმა დიფერენციაციამ შეიძლება ახალ, განვრცობილ შემოქმედებით მთლიანობამდე მიგვიყვანოს, რომელსაც ტრანსკულტურა ეწოდება.
1988, 1991

შენიშვნები:

  • ამ თავის უმეტესი ნაწილი მოსკოვის თანამედროვე კულტურის ლაბორატორიის ოფიციალურ გახსნაზე იქნა წაკითხული, 1988 წლის 26 მარტს, ლაბორატორიისთვის სამომავლო სამუშაო პროგრამის შეთავაზების მიზნით (ამ საკითხზე დამატებითი ინფორმაციისთვის იხილე ამ თავის შესავალი). ლექციის შემოკლებული ვარიანტი დაიბეჭდა გამოცემაში "Наука и Жизнь", 1990. N.1, გვ.100-103). დამატებითი მასალა, რომელსაც ეს სტატია შეიცავს, შეგროვდა ანესა მილერ-პოგასართან დიალოგის დროს, ვუდრო ვილსონის სწავლულთა საერთაშორისო ცენტრში, 1991 წლის 10 იანვარს.
  • იხილე შედარებით ვრცელი განმარტება "პროტოს" კონცეფციაზე თავად ნაშრომის დასკვნაში.
  • ცნობიერების ტიპი, რომელიც თავის თავში მოიცავს სამყაროს მთლიანობის გაგებას, არ შეიძლება შეიზღუდოს ერთი კონკრეტული სამეცნიერო, სახელოვნებო თუ ფილოსოფიური სფეროთი. იგი უნდა გაიზარდოს, როგორც ტრანსკულტურული ცნობიერების ექსპერიმენტი, რომელსაც შეეძლება დისციპლინათგამყოფი საზღვრების დაძლევა.
  • ოსვალდ შპენგლერი, "შემთხვევითობა და ბედი," ევროპის დაისი, სანკტ-პეტერბურგი, 1923, თავი1, ნაწ.1, გვ. 33-34.
  • მთარგმნელი: ალექსანდრე ნიკოლოზის ძე რადიშჩევი (1749-1802) ცნობილია სალექციო კურსით "მოგზაურობა პეტერბურგიდან მოსკოვამდე", სადაც აღწერილია სოფლის გაღარიბება და სოციალური რეფორმის აუცილებლობაზეა ლაპარაკი, რისთვისაც ავტორმა ათწლიანი გაციმბირებაც დაიმსახურა (მისმა ნაშრომმა ეკატერინე დიდი ფრიად განარისხა. ალექსანდრე I ტახტზე ასვლის შემდეგ შეიწყალეს, თუმცა ბოლოს, თავისი ლიბერალურ-რეფორმისტული იდეების განუხორციელებლობის გამო, დეპრესიაში ჩავარდა და სიცოცხლე მოისწრაფა - შ.ხ.). გავრილა რომანის ძე დერჟავინი (1743-1816) ცნობილი სახელმწიფო მოღვაწე და პოეტი. მიჩნეულია ეკატერინე დიდის ეპოქის უდიდეს ლირიკოსად და ოდების ავტორად.
  • მთარგმნელი: "დეკაბრიზმი" ხანმოკლე შეთქმულებითი მოძრაობა იყო. მათი უმეტესობა ახალგაზრდა არისტოკრატები იყვნენ, რომელთა ბედი ტრაგიკულად გადაწყდა 1825 წლის დეკემბერში ბატონყმობისა და სხვა ცარისტული უსამართლობის წინააღმდეგ გამოსვლის შემდეგ. ხუთი ლიდერი სიკვდილით დასაჯეს (ჩამოახრჩეს) შეთქმულების ბრალდებით, ბევრი კი გადაასახლეს.
  • "ზედმეტი ადამიანის" შესახებ იხ. თავი 3, "მომავლის შემდეგ," ნაწ.2.
  • კულტურის ანალოგიურ განმარტებას გვთავაზობს თანამედროვე რუსი ფილოსოფოსი ვლადიმერ ბიბლერი, რომელიც წერს, რომ "კულტურა შეიძლება დავახასიათოთ, როგორც თვით-განსაზღვრის ფორმა, თვით-მომზადება (და თვითანალიზის საშუალება) ადამიანის მოღვაწეობისა, ნებისა, ცნობიერებისა, აზროვნებისა და ბედისა,... როგორც კონკრეტული ადამიანის ბედში მთელი წარსულისა და მომავლის კონცენტრაცია." Владимир Библер, От наукоучения к логике культуры. Два философских введения в XXI век. Москва, Политиздат, 1991), стр.304).
  • Осип Мандельштам, Слово и Культура. Москва, 1987, стр.42-43.
  • მ.მ.ბახტინი, "სიტყვიერების ჟანრები და სხვა გვიანი ესსეები", თარგ. ვერნ ვ. მაკჯი, რედ. კარილ ემერსონი და მაიკლ ჰოლკვისტი (ოსტინი, ტეხასის უნივერსიტეტის გამომცემლობ, 1986), გვ.2.
  • Библер, От наукоучения к логике культуры, გვ 286, 289.
  • მთარგმნელი: ვლადიმერ სოლოვიოვი (1853-1900) - ფილოსოფოსი და პოეტი, რომელმაც დიდი გავლენა მოახდინა სიმბოლისტურ მოძრაობაზე რუსულ ლიტერატურაში და ადრეული მეოცე საუკუნის მართლმადიდებლურ რელიგიურ აზროვნებაზე.
  • პეტრე იაკობის ძე ჩაადაევი (1794-1856) იყო სოციალური ფილოსოფიის წარმომადგენელი და დამოუკიდებელი სწავლული, "მედასავლეთეთაგან" ერთ-ერთი დიდი მოაზროვნე, რომელიც მწვავედ უპირისპირდებოდა ვიწრო რუსული ტრადიციების ჩაკეტილობას და ხოტბას ასხამდა დასავლეთევროპულ ფასეულობებს. მართალია, ვერცერთი მისი ნაშრომის გამოქვეყნება ვერ მოხერხდა მის სიცოცხლეში, მაგრამ მისი შემოქმედება ისეთი პოეტების შთაგონების წყაროდ იქცა, როგორებიცაა პუშკინი და მანდელშტამი.
  • ალექსეი სტეფანეს ძე ხომიაკოვმა (1804-1860) მთელი სიცოცხლე ისტორიის ფილოსოფიის, თეოლოგიისა და მხატვრული ლიტერატურის საკითხების კვლევას მიუძღვნა. ხომიაკოვი, ჩაადაევის დიდი ოპონენტი, სლავოფილური მიმართულების ლიდერად იქცა, რომელიც რუსული კულტურის ფესვებს მამაპაპურ რწმენა-წარმოდგენებსა და ტრადიციებში ხედავდა; ამბობენ, რომ მიუხედავად ამისა, ისინი ინარჩუნებდნენ ურთიერთპატივისცემას და კარგ ურთიერთობებს.
  • იგულისხმება კიევის რუსეთის სამთავროს გაქრისტიანება 988 წელს (დაწვრ. იხ. ასევე ნაშრომში "რუსული პოსტმოდერნიზმის ფესვები და მნიშვნელობა", თავი 6) და შესაბამისად, ქრისტიანობის განთიადი.
  • წმ. სერაფიმე საროველი (1760-1833) ქადაგებდა, რომ ქრისტიანული ცხოვრების მთავარი არსი სულიწმინდის ძიებაშია (стяжание Духа Святого). იგი მიჩნეულია რუსეთი უდიდეს მფარველად. მრავალი ეკლესია, რომელიც კომუნისტთა შემდგომ პერიოდში აღდგა, მისი სახელობისაა.
  • translator: ვლადიმერ სოლოვიოვზე იხ. ზემოთ.
  • დიმიტრი სერგეის ძე მერეჟკოვსკი (1865-1941) - მწერალი და რელიგიის ფილოსოფოსი, დაკავშირებულია რუსული სიმბოლური სკოლის ადრეულ ხანასთან.
  • ნიკოლოზ ბერდიაევზე იხ. თავი 2, "ავანგარდული ხელოვნება და რელიგია", განს. გვ.11 და ასევე თავი 6, "რუსული პოსტმოდერნიზმის ფესვები და მნიშვნელობა".
  • გერმანელი მოაზროვნე იოჰან ჰერდერი ალბათ პირველი იყო (ჯერ კიდევ 1784-1791 წლებში), ვინც კულტურის პლურალიზმს უსვამდა ხაზს ნაშრომში "ფიქრები კაცობრიობის ისტორიის ფილოსოფიაზე". მხოლოდ მოგვიანებით, მეოცე საუკუნის ადრეულ წლებში დამკვიდრდა ეს ტერმინი ევროპულ ენებში. იხ. ერიმონდ ვილიამსი "კლავიატურა. კულტურისა და საზოგადოების ლექსიკონი (ნიუ-იორკი, ოქსფორდის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 1976) გვ.79.
  • ეს მაგალითი მოტანილია ჟურნალ "რუსული კულტურის მემკვიდრეობის" I გამოცემიდან, რომელიც ამჟამიდნელი რუსული მთავრობის სპონსორობით გამოიცემა თანამედროვე რუსული კულტურის მთავარი სახასიათო მხარეების წარმოსაჩენად.
  • Translator: პუშკინის გამოთქმა უკავშირდება რუსი გლეხისა და ეროვნული მებრძოლის რუსეთისთვის ტიპიურ შეიარაღებულ ამბოხებებს, რომლებიც სუსტი ორგანიზებულობით ხასიათდებოდა, როგორიცაა სტენკა რაზინის აჯანყება 1670-1671 წლებში და ემელიან პუგაჩოვის მეთაურობით 1773-1775 წწ.. ამ პიროვნებათა გვარების სუფიქს "-შჩინასთან" (-щина) კომბინაცია იძლევა ტერმინს, რომელიც აღნიშნავს "რაზინის ან პუგაჩოვის სინდრომს". ამ შემთხვევაში იგივე ხერხია განვრცობილი ლენინსა და სტალინზე.
  • იხ., მაგალითად, შრი აურობინდოს "სავიტრი: ლეგენდა და სიმბოლო (პონდიჩერი, ინდოეთი: შრი აურობინდო აშრამის გამომცემლობა, 1950-51).
  • "იმისათვის რომ გავიგოთ, დიდი მნიშვნელობა აქვს ადამიანის უნარს თავისი შემოქმედებითი გაგების ობიექტის "გარეთ" ყოფნისა - დროში, სივრცეში, კულტურაში" - ბახტინი, "სიტყვიერების ჟანრები და სხვა გვიანი ესსეები", გვ.7.
  • ბიბლერის მიხედვით, "კულტურა პოტენციური და არსებული კულტურების ურთიერთობაა" (От наукоучения к логике культуры, стр. 298). მე ვამჯობინებ ბიბლერის მოჯადოებულ წრეს - მიზანმიმართულ და გამუდმებულ ხაზგასმას კულტურის ცნების განმარტებისას იგივე ტერმინის გამოყენებით, რასაც, გარკვეულწილად, ტავტოლოგიამდე მივყავარ ხოლმე. ზემოთ მოყვანილი დეფინიცია მშვენივრად გვაჩვენებს ამ "ლოგიკის პარადოქსულობას", თუმცა უნდა დავიხსომოთ, რომ მისეულ განმარტებებში მოცემული ყოველი "კულტურა" სხვადასხვა ლოგიკურ ტიპს ეხება, ხოლო ის, რაც "კულტურათა ურიერთობებისას" წარმოიშობა, ახალი "მეტა"-დონეა კულტურული გავითარებისა, რომელსაც მე "ტრანსკულტურას" ვუწოდებ.
  • მერაბ მამარდაშვილი, სხვა ცა - მისივე წიგნში "როგორ მესმის მე ფილოსოფია", მოსკოვი, პროგრესი, საგამომცემლო ჯგუფი "კულტურა", 1992, გვ.335,337.
  • იქვე, გვ. 336.
  • ბახტინი, სიტყვიერების ჟანრები და სხვა გვიანი ესსეები, გვ.7.
  • დანიელ ანდრეევი, სამყაროს ვარდი. ისტორიის მეტაფილოსოფია (მოსკოვი, პრომეთე, 1991), გვ.123.
  • ანდრეევი, სამყაროს ვარდი, 124.
  • ანდრეევი, სამყაროს ვარდი, 125.
  • ბჰაბჰა, ჰომი კ. "გავრცელება: დრო, მოთხრობა და თანამედროვე ერის მიჯნები", გამოცემიდან "ნაცია და ნარაცია" (ლონდონი და ნიუ-იორკი: რუთლეჯი, 1990), გვ.313.

ინგლისურიდან თარგმნა შოთა ხინჩაგაშვილმა
2003 წ.

0179, თბილისი, ჭავჭავაძის გამზ. 3 (II კორპ.), ოთახი 162
ტელ: (+995 32) 229 08 44
ელ-ფოსტა: tsuculturologia@yahoo.com    icstbilisi@gmail.com
copyright © 2003-2016 კულტურის მეცნიერებათა ინსტიტუტი