სოციოლოგიური სკოლა

XIX საუკუნის ევროპაში საფუძველი ჩაეყარა სოციოლოგიურ მიმართულებას საზოგადოებისა და კულტურის კვლევაში. მისი წარმომადგენლები კულტურის წყაროებსა და ახსნას ეძებენ არა ისტორიასა და ადამიანის სულის თვითგანვითარებაში, ფსიქიკაში ან კაცობრიობის ბიოლოგიურ წინაისტორიაში, არამედ მის საზოგადოებრივ ბუნებასა და ორგანიზაციაში. მათი ყურადღების ცენტრშია თვით საზოგადოება, მისი სტრუქტურა და სოციალური ინსტიტუტები.

ამ სკოლის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო წარმომადგენელია ფრანგი სოციოლოგ-პოზიტივისტი ემილ დიურკჰაიმი (Emile Durkheim, 1858-1917). იგი სწავლობდა "სოციალურ ფაქტებს" (საზოგადოებრივი დაწესებულებანი, კანონები) და ცდილობდა დაედგინა მიზეზ-შედეგობრივი დამოკიდებულება საზოგადოებრივი ცხოვრების ფაქტებს შორის.

სოციოლოგიური სკოლის თვალსაჩინო წარმომადგენელი იყო ფრანგი ეთნოლოგი და ფილოსოფოსი ლუსიენ ლევი-ბრიული (Lucien Lévy-Bruhl, 1857-1939), რომელიც იკვლევდა პირველყოფილ ("პრიმიტიულ") ადამიანთა აზროვნების წესს, აგრეთვე განსხვავებას პირველყოფილ და თანამედროვე აზროვნების ტიპებს შორის. მის ნაშრომთა შორის აღსანიშნავია "პირველყოფილი აზროვნება" ("La Mentalité primitive") (1922) და "ზებუნებრივი პირველყოფილ აზროვნებაში" ("Le Surnaturelet la nature dans la mentalité primitive") (1931).

ლევი-ბრიულისათვის ამოსავალი ცნებაა ე. დიურკჰაიმისაგან ნასესხები "კოლექტიური წარმოდგენები". ესაა იდეები (რწმენა-წარმოდგენები, ზნეობრივი წარმოდგენები), რომელთაც ადამიანი იღებს არა საკუთარი ცხოვრებისეული გამოცდილებით, არამედ აღზრდის, საზოგადოებრივი აზრის, ზნე-ჩვეულებათა მეშვეობით. მკვლევარმა მიზნად დაისახა, შეესწავლა კოლექტიურ წარმოდგენების გამოვლინება განვითარების სხვადასხვა დონის საზოგადოებებში.

კოლექტიური წარმოდგენების თავისებურებებს კულტურათა თავისებურება განსაზღვრავს. ტრადიციული (არქაული) საზოგადოებისათვის გაცილებით მეტი მნიშვნელობა აქვს კოლექტიურ გრძნობებს, ემოციებს, ვიდრე გონებას. ამასთან დაკავშირებით, ლევი-ბრიული აკრიტიკებდა ე.ტაილორის წარმოდგენას "პირველყოფილი (ველური) ფილოსოფოსის" შესახებ, რომელიც ინტელექტუალურად შეიმეცნებდა სამყაროს. თავად ლევი-ბრიული თვლიდა, რომ კანონები, რომლებიც მართავენ "პრიმიტიული" ხალხების კოლექტიურ წარმოდგენებს, არსებითად განსხვავდება ლოგიკური აზროვნების კანონებისაგან; ისინი არ გამოცალკევდება ემოციისაგან, გრძნობადი ასპექტებისაგან.

ტრადიციულ კულტურებში კოლექტიურ წარმოდგენათა განმსაზღვრელი ფაქტორია ზებუნებრივი იდუმალი ძალების რწმენა და მათთან ურთიერთობა. "ველური არ ცდილობს გარემომცველი სინამდვილის მოვლენათა ახსნას; ეს მოვლენები მის მიერ აღიქმება გარემომცველი სამყაროს მაგიურ თვისებებსა და იდუმალ ძალებზე წარმოდგენებთან კომპლექსში, და არა სტრუქტურულ-ანალიტიკური ფორმით. სწორედ ამიტომ, ლევი-ბრიულის აზრით, პირველყოფილი ადამიანები ერთმანეთისაგან ვერ მიჯნავდნენ რეალურ საგნებსა და მათ სახეებს, ადამიანსა და მის გამოსახულებას, სახელს და ჩრდილს. პირველყოფილი აზროვნება დახშულია ცდისათვის, ცდისეული გამოცდილებისათვის.

ასეთი ტიპის აზროვნებას ლევი-ბრიული ლოგიკურამდელ, ან პრალოგიკურ აზროვნებას უწოდებდა. იგი დამახასიათებელი იყო ტრადიციული, დამწერლობამდელი კულტურებისათვის. თანამედროვე საზოგადოებაში, მკვლევრის აზრით, ლოგიკურამდელი აზროვნება მჟღავნდება ისეთ სფეროებში, როგორებიცაა რელიგია, მორალი და სხვ.

ლევი-ბრიულის კონცეფცია პირველყოფილი, ლოგიკურამდელი აზროვნების შესახებ მრავალმხრივი კრიტიკის ობიექტი გახდა, რის გავლენით მან თანდათან შეარბილა ლოგიკურამდელი და ლოგიკური აზროვნების დაპირისპირება და მიუთითებდა მათ ურთიერთშეღწევადობაზე.

რუსული წარმოშობის ცნობილი ამერიკელი სოციოლოგი პიტირიმ სოროკინი (Pitirim Sorokin, 1899-1968) სწავლობდა სოციოლოგიას პეტერბურგის უნივერსიტეტში. რუსეთის რევოლუციის დროს ა. კერენსკის დროებითი მთავრობის წევრი იყო. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, ანტიბოლშევიკური საქმიანობისათვის, სიკვდილი მიესაჯა რაც შემდეგ გადასახლებით შეიცვალა. 1923 წელს ემიგრაციაში წავიდა და აშშ-ში დამკვიდრდა, რომლის მოქალაქე გახდა 1930 წლიდან. იყო სოციოლოგიის პროფესორი მინესოტასა და ჰარვარდის უნივერსიტეტებში (ამ უკანასკნელში სოციოლოგიის კათედრა დააარსა).

სოროკინი ისტორიულ პროცესს კულტურის განვითარების პროცესად წარმოადგენდა. მისი აზრით, კულტურა, სიტყვის ყველაზე ფართო გაგებით, არის ერთობა ყველაფერი იმისა, რაც შექმნილი ან აღიარებულია მოცემული საზოგადოების მიერ განვითარების ამა თუ იმ ეტაპზე.

განვითარების პროცესში საზოგადოება ქმნის სხვადასხვა კულტურულ სისტემას: შემეცნებითს, რელიგიურს, ეთიკურს, ესთეტიკურს, სამართლებრივს და ა.შ. ამ კულტურულ სისტემებს ახასიათებს უმაღლესი რანგის სისტემაში გაერთიანების ტენდენცია. ამ ტენდენციის განვითარების შედეგად ყალიბდება კულტურული ზესისტემები. თითოეულ მათგანს, სოროკინის აზრით, "აქვს დამახასიათებელი მენტალიტეტი, ჭეშმარიტებისა და ცოდნის საკუთარი სისტემა, საკუთარი ფილოსოფია და მსოფლმხედველობა, საკუთარი რელიგია და "სიწმინდის" ნიმუში, საკუთარი წარმოდგენა სამართლიანობაზე, მხატვრული სიტყვიერებისა და ხელოვნების საკუთარი ფორმები, უფლებები, კანონები, ქცევის კოდექსი, სოციალურ ურთიერთობათა დომინირებული ფორმები, საკუთარი ეკონომიკური და პოლიტიკური ორგანიზაცია, და ბოლოს, პიროვნების საკუთარი ტიპი, მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი მენტალიტეტითა და ქცევით".

ეს კულტურული ზესისტემები სხვადასხვა ზემოთჩამოთვლილ სისტემათა კონგლომერატს კი არ წარმოადგენენ, არამედ ერთობას, ინდივიდუალობას, რომლის ყველა შემადგენელი ნაწილი გამსჭვალულია ფუძემდებლური პრინციპით და წარმოადგენს, გამოხატავს, გამოავლენს ერთ და ძირეულ ფასეულობას.

ამ ძირეული ფასეულობის მიხედვით სოროკინი გამოჰყოფდა სამი ტიპის კულტურლ ზესისტემას: იდეაციურს (ideational), იდეალისტურსა (idealistic) და გრძნობადს (sensate).

იდეაციური ზესისტემა ეფუძნება წარმოდგენას, რომ ერთადერთი რეალობა და ჭეშმარიტება ღმერთია - ზეგონიერი და ზეგრძნობადი. ამ კულტურაში გაბატონებული ზნე-ჩვეულებანი, ცხოვრებისა და აზროვნების წესი ესწრაფვოდა ღმერთთან ერთიანობას, როგორც ერთადერთ და უმაღლეს მიზანს; დამოკიდებულება გრძნობადი სამყაროს, მისი მრავალფეროვნების, ფასეულობების მიმართ უარყოფითი ან გულგრილია. ამ ტიპის კულტურად სოროკინი მიიჩნევს, პირველ რიგში, შუა საუკუნეების ევროპულ კულტურას, აგრეთვე ბრაჰმანული ინდოეთის, ბუდისტურ და ლაოისტურ, ძვ.წ. III-II სს. ბერძნულ კულტურებს.

კულტურის იდეალისტური სისტემა, სოროკინის აზრით, შუალედურია იდეაციურსა და გრძნობად სისტემებს შორის, რადგან მისი გაბატონებული ფასეულობანი ორიენტირებულია როგორც ზეცაზე, ასევე მიწაზე. ამოსავალი მისთვის არის წარმოდგენა, რომლის თანახმად, ობიექტური რეალობა ნაწილობრივ ზეგრძნობადია, ნაწილობრივ - გრძნობადი. იგი მოიცავს ზეგრძნობად და ზერაციონალურ, აგრეთვე სენსორულ და რაციონალურ ასპექტებს. ამ ტიპს სოროკინი მიაკუთვნებს XIII-XIV სს. დასავლეთევროპულ კულტურას, აგრეთვე ძვ.წ. V-IV სს. ბერძნულ კულტურას.

თანამედროვე ევროპული კულტურა, სოროკინის აზრით, გრძნობადი კულტურაა. მისთვის ამოსავალია პრინციპი, რომ ობიექტური რეალობა გრძნობადია. "მხოლოდ მას, რასაც ვხედავთ. ვგრძნობთ, ვისმენთ, შევიგრძნობთ და აღვიქვამთ ჩვენი გრძნობათა ორგანოებით - აქვს აზრი, მხოლოდ იგია რეალური. ამ გრძნობადი რეალობის მიღმა არ არსებობს არაფერი, ან არსებობს რაღაც ისეთი, რასაც ჩვენ ვერ შევიგრძნობთ, ეს კი არარსებულის, არარეალურის ეკვივალენტია. გრძნობადი კულტურის ფორმირება იწყება XVI საუკუნეში და აპოგეას აღწევს XX საუკუნის შუა წლებში. ეს კულტურა ცდილობს გათავისუფლდეს რელიგიის, მორალის და იდეაციური კულტურის სხვა ფასეულობებისაგან. მისი ფასეულობანი კონცენტრირებულია ყოველდღიური ცხოვრების ირგვლივ, ამქვეყნიურ სამყაროში.

კულტურის არც ერთი ფორმა არ არის უსაზღვრო შესაძლებლობათა მქონე, ყველა მათგანის შესაძლებლობანი შეზღუდულია. წინააღმდეგ შემთხვევაში, იქნებოდა არა ერთი კულტურის რამდენიმე ფორმა, არამედ ერთი, აბსოლუტური, ყველა ფორმის მომცველი კულტურა. როცა შემოქმედებითი ძალები ამოწურულია, ყველა შეზღუდული შესაძლებლობა - რეალიზებული, შესაბამისი კულტურა და საზოგადოება ან მკვდარი და არაშემოქმედებითი ხდება, ან იღებს ახალ ფორმას, რომელსაც მოაქვს ახალი შემოქმედებითი შესაძლებლობანი და ფასეულობანი. ყველა დიდი კულტურა, რომელმაც შეინარჩუნა შემოქმედებითი პოტენციალი, სწორედ ასეთ ცვლილებებს განიცდიდა. მეორე მხრივ, კულტურები და საზოგადოებანი, რომელთაც ვერ შესძლეს მოენახათ თვითგამოხატვის ახალი გზები და საშუალებანი, ინერტულები და არაპროდუქტიულნი გახდნენ.

სოროკინი აღიარებს, რომ XX საუკუნეში გრძნობადმა კულტურამ ამოწურა თავისი შემოქმედებითი პოტენციალი, იგი არსებობას განაგრძობს მხოლოდ მეცნიერებისა და ტექნიკის სფეროში, ისიც გამანადგურებელი ან შემოქმედებითი ძალის სახით. ამ კულტურის გადარჩენა აღარაფერს შეუძლია. სოროკინის სიტყვით, კაცობრიობის წინაშე დამსახურებისათვის ეს კულტურა მადლიერებითა და პატივისცემით უნდა მოვათავსოთ მუზეუმში. მაგრამ სანამ არსებობს ადამიანი, კულტურა არ დაიღუპება. უკვე ისახება ახალი დიდი იდეაციური კულტურა, რომელიც ემყარება ალტრუისტული სიყვარულისა და სოლიდარობის ეთიკას.

0179, თბილისი, ჭავჭავაძის გამზ. 3 (II კორპ.), ოთახი 162
ტელ: (+995 32) 229 08 44
ელ-ფოსტა: tsuculturologia@yahoo.com    icstbilisi@gmail.com
copyright © 2003-2016 კულტურის მეცნიერებათა ინსტიტუტი